- بای بک، بیر میللتین سسی - http://www.baybak.com -

یاشاسین آذربایجان - Long live Azerbaijan

ايرانين ائرمنيستان سياستي (۲۰۰۶-۱۹۹۱- اینجی ایللر) - سبحان طالیبلی

بای بک، آذربایجان | سؤتگؤن, ۱۹-ي بوز آی , ۱۱۰۰۷ اینجی ایل, چولا ۲۰:۱۷ | تورکجه, مقاله

. ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده کئچميش سووئت مکاني، موستقیل دؤولتلر بیرلیگی اؤلکه لريله موناسيبتلره خوصوصي ديقت يئتيريلير. تهران جنوبي قافقازدا نوفوذ دايره سي اوغروندا غرب دؤولتلري، او جومله دن تورکيه ايله جيدي رقابت موباريزه سي آپارير. آمئریکا و روسيانين قافقاز رئگيونو اوغروندا رقابتينده ايران دا ايمکان دوشدوکجه ايستيفاده ائدير و بو زامان رئسپوبليکالارين معين پروبلئميندن ايستيفاده ائده رک اونلاري اؤز طرفينه چکمه يه چاليشير. تهران بو زامان اؤز ميللي ماراقلاريندان چيخيش ائديردي.


آذربایجان میللی علملر اکادئمیاسینین شرق شوناسلیق اینستیتونون علمی آراشدیریجیسی (دکترانت) سبحان طالیبلی

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده کئچميش سووئت مکاني، موستقیل دؤولتلر بیرلیگی اؤلکه لريله موناسيبتلره خوصوصي ديقت يئتيريلير. تهران جنوبي قافقازدا نوفوذ دايره سي اوغروندا غرب دؤولتلري، او جومله دن تورکيه ايله جيدي رقابت موباريزه سي آپارير. آمئریکا و روسيانين قافقاز رئگيونو اوغروندا رقابتينده ايران دا ايمکان دوشدوکجه ايستيفاده ائدير و بو زامان رئسپوبليکالارين معين پروبلئميندن ايستيفاده ائده رک اونلاري اؤز طرفينه چکمه يه چاليشير. تهران بو زامان اؤز ميللي ماراقلاريندان چيخيش ائديردي.

ايران ائرمنيستان علاقه لري ۱۹۱۸-اینجي ايلده قورولموشدو. او زامان ائرمنيستانين آذربايجانا و گورجوستانا قارشي اراضي ايديعالاري اونو تهرانا داها دا ياخينلاشديردي. بو مقصدله پرونس هوسئب آربوتييان آدلي ائرمني تهرانا سفير گؤندريلدي.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي يارانديقدان سونرا اونون خاريجي سياستينده موسلمان اؤلکه لري ايله ياناشي، بعضي خريستيان اؤلکه لري ده مهم اهميت کسب ائتمه يه باشلادي. بو ساحه ده ايران ايسلام رئسپوبليکاسي- ائرمنيستان موناسيبتلريني ميثال گؤسترمک اولار. موستقيلليک الده ائتديکدن سونرا ائرمنيستان رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده ايران ايله موناسيبتلره خوصوصي ديقت يئتيريلميشدير. عوموميتله، ائرمنيستانين خاريجي سياستيني آشاغيداکي ايستيقامتلره بؤلمک اولار:

۱. قونشو اؤلکه لرله موناسيبتلرين ياخشيلاشديريلماسي؛
۲. رئگيونال امکداشليغين گئنيشلنديرمه سي؛
۳. رئگيونال و بين الخالق تشکيلاتلارا اينتئقراسييا؛
۴. داغليق قاراباغ موناقيشه سي نين حلي [۵، پ. ۲۹۰]

ائرمنيستان رئگيوندا ايکي طرفلي موناسيبتلرين اينکيشافينا خوصوصي اهميت وئرديگي اؤلکه لر روسيا و ايراندير. حربي و ايقتيصادي ساحه ده داها چوخ روسيايا سيغينان ائرمنيستان اوچون جوغرافي باخيمدان ايرانلا علاقه لر ده مهم اهميت کسب ائدير. چونکي تورکيه و آذربايجانلا سرحدي باغلي اولان و حربي-سياسي موتفيقي روسيا ايله سرحده ماليک اولمايان ائرمنيستان ايراني «حيات دهليزي» آدلانديرير. اورتا آسيا، چين و ياخين شرقه محض ايران واسيطه سيله يول تاپان ائرمنيستان اوچون ايرانلا علاقه لري نين ضعيفليگي تاماميله تجريد اولونماق دئمکدي.

ايرانلا ائرمنيستانين موناسيبتلري اساساً ايقتيصادي، انرژي، نقليات، کند تصروفاتي، ماشين قاييرما، يونگول و يئيينتي صنایعسي ساحه لريني احاطه ائدير. ايندييه دک ائرمنيستان ايقتيصادياتينا قويولموش سرمايه نين ۷۰%-دن چوخو محض ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و روسیه نين پايينا دوشور. بو اؤلکه ده رئاللاشديريلان، حربي، استراتئژي و ديگر لايحه لر روسيانين، ديگرلري، مثلا، قاز کمري نين چکيليشي، مئهري- قاجاران تونئلي نين تيکينتيسي و باشقا لايحه لر ايسه يالنيز ايروانين دئييل، هم ده تهرانين دا ماراقلارينا خيدمت ائدير. جنوبي قافقاز رئگيونونداکي پروسئسلر و قووه لر نيسبتي نين دييشمه سي نتيجه سينده روسيا، ائرمنيستان و ايران، فاکتيکي اولاراق، اساس لايحه لردن کناردا قاليبلار. ائرمنيستاني بو پروسئسلرده آذربايجانا قارشي اؤز اراضي ايديعالاري، ايراني ايسه غرب و ايلک نؤوبه ده، آبش تجريد ائديب. بئله اولان حالدا، بو اوچ اؤلکه نين بيرگه لايحه لري ايرانلا ائرمنيستاني بين الخالق تجريد اولونمادان نيسبتاً خيلاص ائتمه يه يؤنلديگي حالدا، روسيا اوچون ساده جه قافقاز سياستينده بيرباشا ائرمنيستاني دستکله مک دئمکدير. بو گون ايروان روسيا و ايرانلا سيخ امکداشليغي اساساً بو کونتئکستدن اساسلانديرماغا چاليشير. ائرمنيستانين رسمي سياستي بوندان عيبارتدير کي، «تورکيه و آذربايجانين تطبیق ائتديگي بلوکادا» شراييطينده، ايروان روسيا و ايرانلا هرطرفلي استراتئژي امکداشليغا محکومدور.

۱۹۲۰-۱۹۱۸-اینجي ايللرده آذربايجان خالق جومهوريتي روسيا طرفيندن ايشغال ائديلديکدن سونرا آذربايجانين زنگه زور اراضيسي ائرمنيستانا وئريلدي و ائرمنيستانين ايرانا بيرباشا چيخيشي، دولاييسي ايله روسيانين ايرانا قافقازدان بيرباشا چيخيشي ياراندي. بونونلا تورکيه ايله آذربايجانين اساس حيصه سي آراسيندا، يعني آوروپا ايله آذربايجان آراسيندا جوغرافي علاقه کسيلدي. ناخچيوان موختار رئسپوبليکا شکلينده آذربايجانين ترکيبينده قالسا دا، اونونلا جوغرافي علاقه کسيلدي.

موعاصير دؤورده ائرمنيستان رئسپوبليکاسي ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده مهم يئر توتور. ۲۳ سپتامبر ۱۹۹۱-اینجي ايلده موستقيلليک قازانميش ائرمنيستان رئسپوبليکاسي قافقاز رئگيونونون جنوبغربينده يئرلشير. شرقده آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله ۷۶۶ کیلومتر (ناخچيوانلا ۲۲۴ کیلومتر سرحددي)، شيمالدا گورجوستان رئسپوبليکاسي ايله ۱۶۴ کیلومتر، جنوبدا ايران ايسلام رئسپوبليکاسي ايله ۴۲ کیلومتر (ائرمنيستانين قاراباغا تجاووزو نتيجه سينده بو رقم ۱۵۰ کیلومتره چاتيب) و جنوبغرب قونشوسو تورکيه رئسپوبليکاسي ايله ۲۶۸ کیلومتر موشترک سرحدده ماليکدير.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي، سووئت رئژيمي نين داغيلماسيني مووققتي حساب ائده رک اسسري ايله باغلاديغي اوزون مودتلي موقاويله لره سؤيکه نير، يئنيجه موستقيلليگينه نايل اولموش گنج رئسپوبليکالارين سووئرئنليگيني تانيماسيندا گؤزله مه مؤوقعيي توتموشدور. بونا باخماياراق، ايران-ائرمنيستان موناسيبتلري داغليق قاراباغ موحاريبه سي نتيجه سينده داها مونتظم خاراکتئر آلدي و داها دا گوجلندي. موحاريبه نين ايران اراضيسي بويونجا اولماسي و جنوبي آذربايجان مدني- سياسي حرکاتي نين ياراتديغي وضعيت ايران دؤولتيني خوصوصي مؤوقع توتماغا مجبور ائتدي.

ائرمنيستان موستقيلليگيني ائله ايلک گونلريندن باشلاياراق رئگيوندا اؤز منافعيني قوروماق و اراضي ايديعالاريني گئرچکلشديرمک اوچون ايرانلا ياخشي موناسيبت قورماغا جان آتميش و بونا نايل اولموشدور. اونو بو ايشه گويا «تورکيه و آذربايجان طرفيندن» بلوکادا وضعيتينده اولماسي مجبور ائتميشدير. ائرمنيستانين آغير ايقتيصادي وضعيتي، مورکب سياسي دورومو تورکيه و آذربايجانا قارشي دوشمن مؤوقئعده اولماسي، ايران-ائرمنيستان علاقه لرينين اينکيشافينا تکان وئرميشدير. ايکي اؤلکه آراسيندا ديپلوماتيک و سياسي علاقه لرده ايلک آدديم ۱۹۹۲-اینجي ايلين فئوراليندا ائرمنيستانين او زامانکي خاريجي ايشلر ناظيري هاوانئسييانين تهرانا سفري اولموشدور. بو سفر چرچيوه سينده هاوانئسييان ايران رهبرليگي ايله گؤروشلرده ايکي طرفلي علاقه لرين اينکيشاف يوللاري و داغليق قاراباغ موناقيشه سينه داير مسئله لريني مذاکيره ائتميشدير. بو گؤروشون نتيجه سي اولاراق ايکي اؤلکه آراسيندا موختليف ايقتيصادي، تيجارت، ائنئرژي، مدني، ايدمان و توريزم ساحه لرينده ۳۷ ماده دن عيبارت سازيش ايمضالانميشدير [۱۰]

۱۹۹۲-اینجي ايلن اييونوندا ايکي اؤلکه نين کونسوللوقلاري، تهران و ايروان شهرلرينده فعاليته باشلادي. ۱۹۹۴-اونجو ايلده ايرانين ائرمنيستانداکي کونسوللوغو سفيرليک سوييه سينه چاتديريلدي. ايکي طرفلي علاقه ني اينکيشاف ائتديرن ديگر جهت ۲۸ دسامبر ۱۹۹۶-اینجي ايلده ايرانين بيرينجي ويتسئ پرئزيدئنتي صفري زاماني ايله ايران- ائرمنيستان آراسيندا ايمضالانميش موقاويله دير. بو موقاويله يه اساساً گاز خطي نين چکيليشي، تئلئکومونيکاسييا، تيجارت، صنایع، بانک و ائنئرژي ساحه سينده امکداشليق لايحه لري نين گئرچکلشديريلمه سي اوچون ماليييه کوميته سي نين قورولاجاغي قئيد اولونور. موناسيبتلرين بو جور اينکيشافيندا رئگيوندا گئدن سياسي-ايقتيصادي پروسئسلر، او جومله دن آبش-ين قافقاز سياستي نين، آذربايجانين نفت سئکتوروندا الده ائتديگي نايلييتلري ائرمنيستانين داخيلي پروبلئملري و قونشو دؤولتي نين ماراقلاريني، ائرمنيستانين غربيؤنلو سياست آپارماسينا سبب اولموشدور. آما راديکال ائتمه ني قروپلاري ل. تئر- پئتروسيانين ائرمنيستان- آذربايجان داغليق قاراباغ موناقيشه سي نين حلي مؤوقعيينه و غربيؤنلو سياستينه قارشي رئاکسييا گؤستره رک اونو ايستئفايا مجبور ائدير.بای بک

ايکي اؤلکه نين سفيرليکلري نين بير- بيري نين پايتاختيندا آچيليشيندان سونرا ايکي اؤلکه نين علاقه لري اينکيشافا دوغرو ايره ليله ميش و ايکي اؤلکه نين خاريجي ايشلر ناظيرلري بير- بيري نين پايتاختلاريندا گؤروش حياتا کئچيره رک موختليف مدني، تيجاري و تئخنيکي ساحه لر اوزره آنلاشمالار ايمضالاميشلار. ۱۹۹۴-اونجو ايلدن ايکي اؤلکه نين علاقه لري سفيرليک سويييه سينه قالخميش و جناب نيککار اصفهاني ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين همين اؤلکه ده سفيري تعیين ائديله رک ايروانا گئتميشدير [۸]

سون ايللرده ائرمنيساتن رئسپوبليکاسي نين پرئزيدئنتي ل. تئر- پئتروسيان ايراندا نقليات ساحه سينده موختليف لايحه لرين، او جومله دن بافق- بندر عباس و سرخس- تجن دمير يولونون آچيليشيندا ايشتيراک ائتمک اوچون رسمي سفرله ايرانا گلميش و پرئزيدئنت ائله جه ده ايرواندان گؤروش ائدن هئيتله گؤروشرکن ايکي اؤلکه نين علاقه لري نين گئنيشلنمه سينه تکيد ائتميشدير.

ر. کؤچريان ۳۰ مارچ ۱۹۹۸-اینجي ايلده پرئزيدئنت سئچيلير. او، اؤلکه نين خاريجي سياستيني «علاقه لي تکميللشديرمک» سياستي اساسيندا پلانلاشديراراق روسيا، ايران، آبش و آوروپا اؤلکه لري ايله علاقه ني ياخشيلاشديرماغا جهد ائتدي. ايران- ائرمنيستان موناسيبتلرينده مهم يئر توتان ديگر مسئله ايران، ائرمنيستان يونانيستان آراسيندا امکداشليق و ايتيفاقين داها دا سيخلاشديريلماسيدير. ۱۹۹۷-اینجي ايلدن باشلاياراق اوچ اؤلکه نين امکداشليغي خاريجي ايشلر ناظيرلري سويييه سينده حياتا کئچيريلميش ايقتيصادي، سياسي، مدني ساحه لرده فعاليت بيرليگي فورماسيني کسب ائتميشدير. قئيد ائدک کي، بو بيرليگين اوچونجو ايجلاسي ايشتيراکي ايله ۱۹۹۹-اونجو ايل ايرواندا کئچيريلميشدير. ائرمنيستانين جوغرافي، سياسي، ايقتيصادي و تهلوکه سيزليک ساحه سينده وضعيتي، ايرانلا ائرمنيستاني بير-بيرينه باغلايان تئللر و تهرانين خاريجي سياستينده ائرمنيستانين يئري گؤسترير کي، ائرمنيستان آذربايجانلا موناقيشه ده اولماسي اونو ايرانا سؤيکنمه يه و اونون يارديميندان يارارلانماغا هميشه سؤوق ائتميشدير.

هاشيمي رفسنجاني نين و م. خاتمي نين چيخيشلاريندا قافقاز رئگيونوندا صولح و ثابيتليگين قورونماسيني دفعه لرله وورغولاييبلار. همچنین، ايران ايسلام رئسپوبليکاسي رئگيوندا اولان ميلتچيليک و ائتنيک مسئله لرين اؤلکه اراضيسينده ياييلماسيني تهلوکه حساب ائدير. ايرانين قافقاز اؤلکه لري، او جومله دن، ائرمنيستانلا موشترک موناسيبتلري، قافقازدان ايرانا قارشي تهلوکه نين قارشيسيني آرتيرير. ائرمنيستان ايران اوچون بازا رولو اوينايير. ايروان تهلوکه سيزليک عاميللريني نظره آلاراق روسيا ايله ياناشي، ايرانا دا سؤيکه نير.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتي نين بيرينجي معاویني دکتر حبيبي نين ۱۹۹۷-اینجي ايلين يانوار آييندا بير هئيتين باشچيليغي ايله ايروانا سفري ۱۲ موقاويله نين و ايقتيصادي، سياسي و مدني ساحه لرده امکداشليق مئموراندومونون ايمضالانماسي ايکي اؤلکه نين علاقه لرينده اؤنملي دؤنوش نؤقطه سي حساب ائديلير [۱۰، ص.۳۸]

حبيبي نين ائرمنيستانا سفريندن بير آي سونرا، يعني ۱۹۹۷-اینجي ايلين فئورال آييندا ب. آراکتئسييان ۳ گونلوک سفرله تهرانا گئتميش و بو سفر زاماني ايران ايسلام رئسپوبليکاسي رهبرلريندن هاشيمي رفسنجاني و ناطيق نوري ايله گؤروشموشدور.

همين سفرين اؤنملي نتيجه لريندن ايکي اؤلکه پارلامئنتلري نين دوستلوق قروپونون تشکيلي و ايکي اؤلکه آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنمه سي اوچون هئچ بير مانعه نين اولماماسينا تأکيددن عيبارت ايدي. همچنین بو سفرده ايرواندا درمان پرئپاراتلاري ايستحصال ائدن زاوودون تيکيلمه سي، ائرمنيستانا قاز کمري نين چکيليشي نين مالييه مسئله لري نين حل ائديلمه سي، همين اؤلکه يه مايع قازين داشينماسي و ايکي اؤلکه آراسيندا کاجاران تونئلي نين تيکيلمه سي حاقيندا موقاويله لر ايمضالاندي [۹، ص.۳]

هر حالدا ائرمنيستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسينا، اونون تهلوکه سيزليگيني و ميللي منافعييني قوروماقدا بؤيوک رولو اولان رئگيونال گوج کيمي باخماقدادير. عوموميتله، ائرمنيستان ايرانلا علاقه لريني گئنيشلنديرمکده آشاغيداکي عاميللري داها چوخ نظره آلير:

- آذربايجان و تورکيه ايله تاريخي دوشمنچيلييه گؤره همين اؤلکه لرين يوللاريندان ايستيفاده ائده بيلمه ين ائرمنيستانين، داها تهلوکه سيز ايران يوللاريندان ماللارين ائرمنيستانا ترانزيتي اوچون ايران ليمانلاري، دمير و شوسسه يوللاري و ديگر ترانزيت خطلريندن فايدالانماق ايستمه سي؛
- ايرانين زنگين ثروتلري نين، خوصوصيله استراتئژي ائنئرژي احتياطلاري ساحه سينده ائرمنيستانين احتيياجلارينا جاواب وئرمه سي؛
- فارس کؤرفزي و دونيانين آزاد سولاري ايله علاقه ؛
- ائرمنيستان ايستحصالي اولان ماللارين ساتيشي اوچون ايران بازارلاريندان ايستيفاده؛
- ايراندا ۲۰۰ مينليک ائرمني اصيللي اهالي نين اولماسي و اونلارلا مدني علاقه لر ساخلاماق ايستگي؛
- اراضي ياخينليغي، داشينمانين راحاتليغي و نقليات خرجلري نين آز اولماسي؛
- ايرانين اينکيشافي تجروبه سيندن ائرمنيستاندا ايستيفاده اولونماسي؛بای بک
- ايروانين رئگيونال و دونيوي گوجلرله خاريجي علاقه لرده بالانسين ياراديلماسي؛
- قاراباغ موناقيشه سي نين دينلرآراسي ايختيلاف کيمي قلمه وئريلمه سي ساحه سينده آپاريلان تبليغاتي تاثيرسيزلشديرمک مقصديله بؤيوک ايسلام اؤلکه سي ايله امکداشليق؛
- ايراندا دوغولان و اونونلا علاقه لرين گئنيشلنمه سيني ايسته ين ائرمني اهاليسي نين چوخ حيصه سي نين طلبلرين، ائله جه ده ايرانلا ايکي طرفلي علاقه لرين گئنيشلنمه سيني ايسته ين پارتييالارين و ايجتيماعي رأيين طلبينه موثبت جاواب وئريلمه سي.

ايکي اؤلکه ني ستراتئژي امکداشليق و طرفداشليق سوييه سينه چاتديران عاميللري نظره آلاراق ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده ائرمنيستانين سياسي، ايقتيصادي، تهلوکه سيزليک و مدني ساحه لرده يئري آشاغيداکيلاردان عيبارتدير.

رئگيوندا (بؤلگه) گئدن بوتون پروسئسلر ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستي و ميللي ايدئولوژي ماراقلاري ايله باغلي اولموشدور. قافقاز دؤولتلري آراسيندا اولان موناسيبتلر ايرانين رئگيونال سياستينده اؤنملي يئر توتموش و توتماقدادير. ائرمنيستانين داغليق قاراباغ مسئله سي ايله باغلي مؤوقعيي نين ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين ميللي منافعينده و ستراتئژي پلانيندا مهم رولو واردير. او سببدندير کي، ايران طرفيندن ائرمنيستان رئسپوبليکاسي ايله علاقه لره جيدي دقت آيريلير. ائرمنيستان گئوسياسي، تيجارت، مدني و ساير علاقه لرينده ايرانين اهميتلي طرفداشي اولان اؤلکه لرله، او جومله دن تورکيه و آذربايجانلا امکداشليغا جيدي انگل تؤره دير. ايران اؤز نؤوبه سينده بو عاميلي پان تورکيزمه قارشي مانعه حساب ائدير. آذربايجان تورکيه و اورتا آسيا اؤلکه لري آراسيندا قونشولوغا و امکداشليغا مانع اولان ائرمنيستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين تورک دونياسي بيرليگينه قارشي گئوستراتئژي اوستونلوگونه کؤمکليک گؤسترير.

ائرمنيستان دؤولتي آذربايجان- ايران موناسيبتلريندن تاثير و يئري گلديکده تعضيق واسيطه لرينده ده ايستيفاده ائدير. قئيد ائتديگيميز کيمي، بو مسئله قاراباغ موحاريبه سي نين باشلانماسيندان ايندييه دک داوام ائدير. ايران ايسلام رئسپوبليکاسي موحاريبه دؤورونده دفعه لرله ائرمنيستاني ايشغالچي حساب ائديب و ايندييه قدر ائرمنيستان و آذربايجانا قارشي حياتا کئچيرديگي مرکب سياستدن آنجاق ايکي اؤلکه نين ياراتديغي وضعيتدن اؤز ماراقلارينا اويغون ايستيفاده ائتمه يه جهد گؤسترميشدير. ائرمنيستان ناتونون شرقه دوغرو گئنيشلنمه سينده ايشتيراک ائتمک نيتينده دير. اگر بو مسئله ده ياخينلاشما باش وئرسه بو زامان او، ايران اوچون تهلوکه لي اولا بيلر. روسيا- ائرمنيستان- ايران ياخينلاشماسي و بيرگه حرکت ائتمک مئيلي محض بو سببدن يارانميشدي. ناتونون رئگيونا آياق آچماسي و بورادا اؤز حربي بازالاريني ياراتماق نيتي، ايراني روسيانين حيمايه سيندن محروم ائدر و عيني زاماندا ائرمنيستاني روسيا ايران اوربيتيندن چيخارا بيلر.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين قافقاز سياستينده ائرمنيستانين حربي علاقه لري نظره آلينمايا بيلمز. ائرمنستان اؤزونون حربي تجاووزونون نتيجه لريني تأمين ائتمک اوچون بير نئچه اؤلکه و تشکيلاتلارلا حربي، حربي- ستراتئژي امکداشليق ائدير. ائرمنستان ايلک نؤوبه ده روسيا ايله حربي- ستراتئژي طرفداشدير. او، موستقيل د«ولتلر بيرليگي چرچيوه سينده کوللئکتيو تهلوکه سيزليک موقاويله سينه قوشولموش، «صولح نامينه امکداشليق» پروقرامي چرچيوه سينده ايسه ناتو ايله امکداشليق ائدير. ناتو ايله امکداشليق ائتمه سينه باخماياراق ائرمنستان ناتو سيستئمينه کئچمک نيتينده دئييل. بوندان علاوه ائرمنستان آوروپا ايتتيفاقي ايله ده حربي امکداشليق ائدير.

روسيا ايله امکداشليغي دا تهرانين هميشه دقت مرکزينده اولموشدور. ائرمنستان ايشغال ائتميش آذربايجان تورپاقلاريني الينده ساخلاماق اوچون روسيا ايله حربي امکداشليغا خوصوصي اهميت وئرير. روسيا دا اؤز نؤوبه سينده جنوب سرحدلري نين موحافيظه سي باخيميندان ائرمنستان ايله امکداشليغي اؤزونو پريوريتئتلريندن سايير. تصادوفي دئييلدير کي، ائرمنستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و توركيه ايله سرحديني ائرمنستان سرحد خيدمتي موحافيظه ائدير. ۱۹۹۲-اینجي ايلين فئوراليندا ائرمنستان ايله روسيا آراسيندا ايمضالانميش موقاويله يه گؤره ائرمنستان - توركيه و ائرمنستان - ايران سرحدلري روسيا سرحد قوشونلاري کوماندانليغي طرفيندن موحافيظه ائديلير و ۱۵۰۰ نفر روس ظابيطي ائرمنستان سرحد قوشونلاريندا خيدمت ائدير [۳]

ايراني معين درجه ده قيجيقلانديران مسئله لردن بيري ائرمنيستانين ناتو ايله امکداشليغيدير. ناتو ايله امکداشليق روسيا ايله امکداشليق سوييه سينده اولماسا دا مؤوجوددور. ائرمنستان هله کي، ناتونون «صولح نامينه طرفداشليق» پروقرامي نين ايشتيراکچيسيدير.

ائرمنستان آبشلا بيرباشا حربي امکداشليغي دا تهرانين منفي رئاکسيياسينا سبب اولور. ائرمنستان ناتونون عوضوو اولان يونانيستانلا دا، همچنین آوروپا بيرليگي ايله امکداشليغي ايران- آوروپا بيرليگي علاقه لرينده معين رول اوينايا بيلر.

ائرمنستان ۲۰۰۵-اینجي ايلده ايراندان ۱۴۰ ميليون دوللارليق محصول ايخراج، ۷۰ ميليون دوللارليق محصول ايسه ايدخال ائتميشدير. ايراندان ائرمنستانا طبيعي گاز آخيني نين ۲۰۰۷-اینجي ايلين ايلک آيلاريندا حياتا کئچيريلمه سي نظرده توتولور. ايران ائرمنستانا قاز ايخراج ائديب بو اؤلکه دن ائنئرژي آلما لايحه سينه موثبت باخير. ايران حال- حاضيردا ائرمنستاندان ۴۰۰ مگاوات ائلئکتريک ائنئرژيسي آلير و بو رقمي ۹۰۰ مگاواتا قدر آرتيراجاغيني سؤيله يير. گله جکده ايسه ايکي اؤلکه آراسيندا گذشتلي تيجارت تعاريفي نين تطبیقي ايله تيجارت حجمي نين آرتاجاغي گؤزله نيلير.بای بک

ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا ايقتيصادي علاقه لر رسمي شکيلده ائرمنيستانين کئچميش پرئزيدئنتي نين تهرانا سفري ايله باشلادي. همين علاقه لر يوکسک حجمله باشلانسا دا بير سيرا سياسي مسئله لره گؤره اونون سوييه سي آزالدي. ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و ائرمنيستان ايقتيصادياتين موختليف ساحه لرينده امکداشليغا باشلاديلار و بو سعيلري آشاغيداکي ايمضالانميش سندلر ده اؤز عکسيني تاپميشدير:

- ايقتيصادي و تيجارت ساحه سينده امکداشليق؛
- بانک ساحه سينده امکداشليق؛
- سرحدده يئرلشن آراز چايي اوزرينده دايمي کؤرپونون تيکيلمه سي؛
- ايکي اؤلکه آراسيندا گؤمروک منطقه لري نين تيکيلمه سي؛
- پوچت و کوممونيکاسييا ساحه سينده امکداشليق؛
- ايکي اؤلکه آراسيندا قاز کمري نين چکيلمه سي؛
- قورو و هاوا يوللاري واسيطه سي ايله نقليات (ترانزيت) ساحه سينده آنلاشما؛
- ايروان، تهران و کيش آراسيندا بيرباشا اوچوشلارين قورولماسي؛
- سئيسمولوگييا ساحه سينده علمي امکداشليق؛
- ائرمنيستانا احتياج اولان قيدا محصوللاري نين ساتيشي.

حبيبي نين ائرمنيستانا سفرينده خوصوصي ديقت مرکزينده اولان مسئله لر، ايقتيصادي، مالييه، ائنئرژي و تئخنيکي امکداشليقدان عيبارت ايدي. ائرمنيستانين کئچميش پرئزيدئنتي و ايران ايسلام رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتي نين بيرينجي معاویني ۲۸ دسامبر ۱۹۹۶-دا ايمضالاديقلاري آنلاشمادا آشاغيداکي ايقتيصادي، مالييه، ائنئرژي و تئخنيکي کوميته لرين ياراديلماسيندا راضيليغا گلديلر: گازين نقل ائديلمه سي اوچون کمرين مالييه خرجلريني تأمين ائدن کوميته، گؤمروک امکداشليغي اوزره کوميته، پوچت و تئلئکوممونيکاسييا ساحه سي اوزره امکداشليق، تيجارت امکداشليغي اوزره کوميته، ترانزيت امکداشليغي اوزره کوميته، صنایع کوميته سي، اوچ طرفلي ايقتيصادي امکداشليق کوميته سي، بانک ساحه سينده امکداشليق اوزره کوميته، ائنئرژي اوزره کوميته.

حيدر اليئو شرقي آذربايجانين قوبئرناتورو يحيي محمدزاده ايله ۲ آوقوست ۱۹۹۹-اونجو ايلده باکيدا کئچيريلن گؤروشونده ايران-ائرمنيسنتان علاقه لرينه موناسيبت بيلديره رک دئميشدير: «بيزيم بير عمومي ناراضيليغيميز وار. اوزون ايللردير دئييريک کي، ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا سيخ ايقتيصادي امکداشليق واردير. بيز بونو دئييريک، آنجاق ايران طرفيندن بيزيم بو آرزوموز يئرينه يئتيريلمير. چونکي دئييرلر کي، بيز ايقتيصادي علاقه لر ياراديريق، فيلان ائديريک. آنجاق ايش بوراسيندادير کي، ائرمنيستانين سابيق پرئزيدئنتي لئوون تئر- پئتروسيان بير نئچه دفعه دئميشدي کي، اگر، ايراندان ايقتيصادي علاقه لرله گلن شئيلر ايکي گون کسيلسه، ايروان بوغولار. يعني بو ايقتيصادي علاقه لر، شوبهه سيز کي، ايران اوچون فايداليدير. چونکي تيجارت ائتمه ليدير، اؤز ماللاريني ساتماليدير. آنجاق بيزيمله قارداشليق نؤقطه يي-نظريندن، بيزيم اؤلکه ميزه تجاووز ائدن بير اؤلکه ايله بو قدر امکداشليق ائتمک

من آچيق دانيشيرام، ايندي اولا بيلر، کيمسه اينجيسين، يا اينجيمه سين - بو بيزي اينجيدير» [۱، س. ۱۶[.
۲۰۰۵-اینجي ايل مايين ۱۲-ده ائرمنيلرين معنوي ليدئري آران کئشيشيان تهرانا سفر ائديب. اونو بورادا ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين ايسلام علاقه لري و مدنيت تشکيلاتي نين رهبري حجت الاسلام ماحمود محمدعلي اراکي قارشيلاييب. ائرمني کئشيشي ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنمه سيندن دانيشيب. اراکي گنجلر آراسيندا دينه اينانجين آرتماسينا ديقت چکه رک بو مسئله لره اؤنمين آرتيريلماسيني سؤيله ييب. بيرينيجي آران

گون ايراندا قاليب. او، اؤلکه نين ايصفهان، مرکز، شرقي آذربايجان، غربي آذربايجان ايالتلرينده ائرمني ايجماعسي نين تمثيلچيلري ايله گؤروشوب و اونلارلا ائرمنيستانا يارديم مسئله سيني موزاکيره ائديب.

ژوئن-ين ۱-اينده تبريزده يئرلي تيجارت پالاتاسي نين نوماينده لري ائرمنيستان ايش آداملاري ايله گؤروشوب. طرفلر ايقتيصادي- تيجارت علاقه لري نين گئنيشلنمه سيندن دانيشيبلار. شرقي آذربايجان ايالتي گؤمروک اورقانلاري نين نظارتچيسي رضا کاوياني بيلديريب کي، ائرمنيستانا ايخراج اولونان غيري نفت سئکتورونا عاييد ماللارين ۷۵%-ي بو بؤلگه نين اوزرينه دوشور. اونون سؤزلرينه گؤره، ۲۰۰۴-اونجو ايلده ايراندان ائرمنيستانا ۱۵۵ ميليون ۹۴۷ مين ۱۰۵ دوللارليق مال ايخراج اولونوب. بونون ۱۱۷ ميليون ۵۹۵ مين ۵۴۷ دوللار شرقي آذربايجانين پايينا دوشور. ائرمنيستان ايسه ايرانا بونون قارشيليغيندا ۲۳ ميليون ۳۲۳ مين ۶۵۳ دوللار ديرينده مال ايخراج اولونوب.

ايکي اؤلکه آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنديريلمه سينده تبريز شهرينده ائرمنيستانين باش کونسوللوغونون آچيلماسي موهوم آدديم اولدو. بو هاقدا اييونون اوللرينده شرقي آذربايجان عيالتي نين باشچيسي ايله ائرمني نوماينده هئيتي آراسيندا دانيشيقلار آپاريلميشدي.

ائرمنيستانين مشهور بسته کاري لوريس چکناچوريانا ايران پرئزيدئنتي محمد خاتمي اؤلکه نين «بيرينجي درجه لي مدنيت خاديمي» اوردئني وئريب. خاطيرلاداق کي، بو ائرمني بسته کارينا بيرينجي وازگئن ۱۹۷۷-اینجي ايلده «سويقيريم»لا باغلي فعاليتينه گؤره بيرينجي درجه لي «موقدس سااک مئسروپ» اوردئنيني وئرميشدي.

بو گونلرده ايرانين ائنئرگئتيکا ناظيري حبيب الله بی طرفله ائرمنيستانين ائنئرژي نازيري آرمئن مووسئسيان آراسيندا ائنئرگئتيکا ساحه سينده امکداشليغا داير مئموراندوم ايمضالانيب. همين سنده گؤره، طرفلر اساس ائلئکتريک خطي نين چکيليشينه باشلاياجاقدير. بو لايحه ۲۰۰۷-اینجي ايلين سونوندا باشا چاتاجاق.

ژوئن-ين ۱۶-سيندا ايرواندا ايرانين تعليم- تربييه ناظيري مورتضي حاجي ايران ايله ائرمنيستان آراسيندا ايقتيصادي امکداشليق کوميسياسينن صدري، ائرمنيستان رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتين ايجرا آپاراتي نين رهبري آرتاشئس تومانيانلا گؤروش کئچيريب. گؤروش زاماني طرفلر ايقتيصادي امکداشليغا داير بيرگه کوميسيانين علم، تحصيل مسئله لرينه توخوناراق اونون اينکيشاف ائتديريلمه سيني وورغولاييبلار. ائرمنيستان پرئزيدئنت آپاراتي نين رهبري وورغولاييب کي، امکداشليغين گئنيشلنديريلمه سيندن اؤترو اؤلکه سي نين عالي تحصيل مؤسيسه لرينه ايرانلي طلبه لرين داخيل اولماسي اوچون شراييط ياراديلاجاق. قئيد ائدک کي، ائرمنيستاندا ايرانلي طلبه لرين سايي ۲۰۰-دن ۲۰۰۶-اینجي ايله کيمي ۱۴۰۰ نفره قدر آرتيب [۴، س، ۵۲-۵۵].

ايراندا ائرمنيلرين فعاليتينه، موختليف پئشه ساحه لرينده بير سيرا اوستونلوکلري تأمين ائديلميشدير. ايران چوخ ميللتلي اؤلکه اولماقلا ياناشي، هم ده چوخ دينلي دؤولتدير. ۱۹۸۰-اینجي ايللرين اوللرينده آيت الله خميني ايسلام قايدالارينا عمل اولونماسي ايله باغلي بير سيرا فرمانلار وئرميشدي. اونلاردان بيري بئله ايدي: ائرمنيلرين دوکانلارينا و باشقا بئله اوبيئکتلري نين اونلارا عاييد اولماسينا داير همين موسيسه نين گيريشينده، گؤرونن يئرده لؤوحه وورولموشدور. بو، موسلمانلارين همين يئرلردن آليش-وئريش ائتمه مه سي و يئمک يئمه مه سي کيمي ايشلرين گؤرولمه سيني قاداغان ائديردي. بوندان باشقا، همين لؤوحه لر اونلارلا هر هانسي بو ساياق علاقه لرين حرام اولدوغونو گؤسترمک اوچون وورولوردو [۴، س. ۵۲].

ائرمنيستان پرئزيدئنت آپاراتي نين باشچيسي آرتوشئس تومانييان تهراندا اولموش، ايران عالي تهلوکه سيزليک شوراسي صدري ايله گؤروشموش و بيرگه تهلوکه سيزليگي مؤحکملتمک حاقيندا فيکير موباديله سي آپاريلميشدي. موزاکيره لرين گئديشينده ايقتيصادي لايحه لرين ايجراسي نين و کوممونيکاسييا خطلري نين چکيليشي نين سورعتلنديريلمه سي، ايقتيصادي- تيجارت و مدني علاقه لرين اينکيشاف ائتديريلمه سي، تبريزده ائرمنيستان کونسوللوغونون آچيلماسي و ساير گوندمه گتيريلن مسئله لر اولموشدور. ايرانين خاريجي تيجارتينه (ايخراجات و ايدخالات) عاييد رسمي ستاتيستيکادا گويا «بلوکادا» وضعييتينده ياشايان ائرمنيستان ايله ايرانين تيجارت علاقه لرينده کي جانلانما، خوصوصآً ائرمنيستانين احتياج دويدوغو بير سيرا ضروري ماللارين و محصوللارين ائرمنيستانا ايخراجاتي، ايراندا مقدس کيتابيميز» «قرآني-کريم»ين احکاملاريني قبول ائدن اينسانلاري هيدتلنديرمه يه بيلمز [ ۳].

۱۹ دسامبر ۱۹۹۸-اینجي ايلده ايران خارجي ايشلر ناظيرليگينين مرکزي آسيا و قافقاز مرکزينده کئچيريلن «ايران و ائرمنيستان: دونن، بو گون و صاباح» سئميناريندا ائرمنيستان پرئزيدئنتي نين مصلحتچيسي باخان خابانئسيان قئيد ائتدي کي، بو اؤلکه لرين قارشيليقلي موناسيبتلري و امکداشليغي تا قديمدن، داها دقيق دئسک، ۴ مين ايلدن آرتيقدير کي، داوام ائدير. ان اساسي ايسه بو موناسيبتلرين داها دا سيخليغي و باغليليغي اهمنيلر و ساسانيلر دؤورونده ده قاباريق شکيلده اؤزونو بوروزه وئريردي. بو ايکي خالق هئچ واخت اؤز آرالاريندا بير- بيرينه اعتيبارسيزليق حيس ائتمه ييبلر و تاريخ بويو بير- بيرينه گوونه رک سيخ علاقه لرده اولوبلار. هر ايکي خالق بو اعتيباري اؤز اجدادلاريندان واريثليک کيمي قبول ائديب و موعاصير دؤورده ده بو موناسيبتلر داوام ائدير [۶، پ.۱۱۶-۱۱۷].

دونيانين بير چوخ اؤلکه لرينده اولدوغو کيمي ايراندا دا ائرمني ايجماعسي خوصوصي تشکيلاتلانيب. حاضيردا ايجماع ايکي اؤلکه موناسيبتلري نين اينکيشافينا اؤز تاثيريني گؤسترير. ايراندا ائرمني ايجماعسي ۱۷-اینجي عصرين اولينده شاه عباسين قافقازا يوروشو دؤورونده يارانميشدير. بورادا ائرمنيلر اساساً تهران، ايصفهان، تبريز، اورميه، اهواز و اراک شهرلرينده ياشاييرديلار. حاضيردا رسمي منبعلره گؤره ايرانين ائرمني اهاليسي نين سايي ۲۰۰ مينه ياخيندير. اونلارين اکثريتي تيجارت و صنعتکارليقلا مشغول اولور. شهر اهاليسي آراسيندا حکيملر، مهنديسلر، دؤولت قوللوقچولاري، عالي مکتب معليملري، بيزنئسمنلر ده واردير. ۱۹۷۹-اونجو ايلده ايران اينقيلابي نين غلبه سيندن سونرا ميلليتجه ائرمني اولان ايري زاوود و فابريک صاحیبلري ايراندان آبش-آ و غربي آوروپا اؤلکه لرينه گئتميشلر.

ايجمانين حياتيندا دوغوم، اؤلوم، کبين، بوشانما و ساير حاقيندا شهادتنامه وئرمک حوقوقو اولان ائرمني کيلسه سي مهم رول اوينايير. بورادا ۳۰-آ قدر ائرمني قريقوريان کيلسه سي فعاليت گؤسترير. اونلاردان ۷-اي تهراندا، ۶-سي اصفهان-دا، قالانلاري ديگر ۱۷ شهرلرده دير. بوندان باشقا، ائرمني کاتوليک و يئوانگئليست کيلسه لري ده مؤوجوددور.بای بک

ايرانين کونستيتوسيياسينا (آناياسا) گؤره، ائرمني مکتبلرينده دينين و ائرمني ديلي نين تدريسينه ايجازه وئريلير. حاضيردا ايراندا ۵۹ ائرمني مکتبي و ۱۳ اوشاق باغچاسي فعاليت گؤسترير کي، اونلاردان دا موافيق اولاراق ۳۳-و و ۵-ي تهران شهرينده دير. ايصفهان اونيوئرسيتئتينده ائرمني ديلي و ادبياتي فاکولته سي فعاليت گؤسترير. هر ايل فاکولته يه قبول ائديلن ۲۵ طلبه دن ۸-ي ميلليتجه ائرمنيدير.

بورادا ۳۰-آ قدر ائرمني جمعيتي فعاليت گؤسترير. بو جمعيتلرده ادبي گئجه لر، کونسئرتلر، تئاتر گؤروشلري و ساير کئچيريلير. عيني زاماندا «ايران ائرمني يازيچيلاري ايتيفاقي» مؤوجوددور. هر ايل «آرارات» ايدمان کومپلئکسي نين بايراغي آلتيندا عوموم ائرمه ني ايدمان اويونلاري کئچيريلير [۷، ص. ۵۷-۵۸].

ايراندا ائرمنيلرين ايکي رسمي تشکيلاتي واردير. بو راديکال ميلتچي-بورژوا پارتيياسي اولان داشناکسوتيون و پروقرئسسيو پارتييالاريدير. ۱۹۲۰-اینجي ايلين نويابريندا ائرمنيستاندا داشناک اوصول-ايداره سي دئوريلديکدن و سووئت حاکيميتي قورولدوقدان سونرا داشناکسوتيون ايران اراضيسينده گئنيش ياييلماغا باشلادي. او دؤورده داشناک حؤکومتي عضولري نين بير چوخونون ايراندا اولماسي داشناکسوتيون پارتيياسي نين آنتي-سووئت فعاليت ايستيقامتيني موعينلشديردي.

داشناکسوتيون ايرانداکي ائرمني ايجماعسي نين سوسيال-مدني حياتينا دئمک اولار کي، تاماميله نظارت ائدير. اونون مطبوعات اورقاني اولان - ائرمني ديلينده گونده ليک نشر اولونان «اليک» قزئتيدير. بو قزئتدن باشقا، ائرمني ديلينده «ايران ائرمنيلري نين ميللي- مدني ايتتيفاقي»نا مخصوص اولان «سياساي» آدلي آيليق ژورنال و «ائرمني خالق ايتيفاقي»نين «آراز» آدلي آيليق قزئتي نشر اولونور. ايراندا ائرمني ايجماعسي اوچونجو يئپارخييا - تهران، تبريز و ايصفهان يئپارخييالارينا بؤلونورلر. بو يئپارخييالاردا ياراديلميش شورالار رسمي اولاراق ايجماعنين پراکتيک فعاليتينه رهبرليک ائدير و ايدماني ايرانين حاکيميت دايره لري قارشيسيندا تمثيل ائديرلر. شورالار تاماميله داشناکلارين نزارتي آلتينداديرلار. مکتبلرين اکثريتينه، ميللي- مدني و ايدمان ايتتيفاقلارينا دا داشناکسوتيون پارتيياسي حيمايدارليق ائدير [۷، ص. ۵۷-۵۸]. عوموميتله، ايرانلا ائرمنيستانلا ياخينلاشماسي و سيخ علمي، مدني، ايقتيصادي علاقه لرين ياراديلماسينا طرفلر هميشه جيدي ماراق گؤسترميشلر.

ايران-ائرمنيستان مدني علاقه لري نين اينکيشافي ۱۹۹۱-اینجي ايلدن سونرا ايکي اؤلکه آراسيندا سياسي علاقه لر قورولماسي ايله باشلاميشدير. مدني علاقه لر ساحه سينده ايکي اؤلکه علمي مرکزلري، تحصيل اوجاقلاري ساحه سينده کي علاقه لري قئيد ائتمک اولار. ائرمنيستان علملر آکادئميياسي: ائرمنيستانين ايرانشوناسليق تدقيقاتي ۳ آيري مرکزده، يعني ائرمنيستان رئسپوبليکاسي علملر آکادئميياسي، ايروان اونيوئرسيتئتي و «ماتناداران» دؤولت اليازمالار خزينه سينده حياتا کئچيريلير. همين رئسپوبليکادا ان اساس علم مرکزي اولان ائرمنيستان علملر آکادئميياسي ۱۹۴۳-اونجو ايلده ايرواندا تأسيس ائديلميشدير و بئش شعبه يه و ۲۷ اينستيتوت و علمي شورايا ماليکدير. مدنيت و ادبيات ساحه سينه عاييد تدقيقاتلار ايجتيماعي علملر شعبه سينده و ايران مدنيتي و تاريخي ايله علاقه دار اولان شعبه لر بونلاردير: شرقشوناسليق دايره سي، تاريخ اينستيتوتو، آچاريان آدينا ائتنوقرافييا و آرخئولوگييا اينستيتوتو، آبگييان آدينا ادبيات اينستيتوتو، اينجه صنعت اينستيتوتو، فلسفه و حوقوق اينستيتوتو، همين شعبه نين رسمي نشرياتي، ائرمنيستان ائلملر آکادئميياسي نين ايجتيماعي علملر پئيکي آدلانير. همين شعبه تاريخ و ديلچيليک درگيسي آديندا ديگر درگييه ده ماليکدير. ائرمنيستانين تاريخ موزه سي ده ائرمنيستان علملر آکادئميياسينا باغليدير [۱۱، ص.۱۱۳].

ائرمنيستان علملر آکادئمياسي نين ديگر بؤلمه سي، ۱۹۶۸-اینجي ايلده تأسيس ائديلن ايروان اونيوئرسيتئتي نين شرقشوناسليق اينستيتوتودور. ۱۹۴۰-اینجي ايلدن ايروان اونيوئرسيتئتينده شرق ديلچيليگي آديندا فاکولته نين آچيلماسي ايله، بو اونيوئرسيتئتين ايرانشوناسليق تدقيقاتي يئني فورمادا آپاريلميشدير. همين فاکولته سونرالار شرقشوناسليق اينستيتوتونا چئوريلدي. ايرانشوناسليق آراشديرمالاري، فارس ديلي، ادبياتي و تاريخي ائلجه ده ايرانلا باغلي اولان ديگر ايختيصاصلارين تدريسي ايله ياناشي حياتا کئچيريلدي. همين اينستيتوتدا قديم و موختليف يئني ايران ديللري، فارس ادبياتي، بوگونکو فارس ديلي، ايرانين موعاصير و قديم تاريخي نين ايقتيصادي و ايجتيماعي جهتلري ايختيصاصلاري مؤوجوددور [۱۱، ص.۱۱۳-۱۱۴].

ايران- ائرمنيستان مدني موناسيبتلرينده اينجه صنعت ساحه سينده علاقه لر ده دقت يئتيريلير. ائرمنيستان ادبيات و اينجه صنعت موزه سي (ه. چارئنتس) بو ساحه ده خوصوصي رول اوينايير. بو موزه ايرواندا ائرمني يازيچيلاري نين اليازما نوسخه لري نين ساخلاما يئريدير. ائله جه ده بو موزه ده کلاسيک فارس ادبياتي، او جومله دن فيردوسي، سعدي و ايران موسيقيسي، اونون ائرمني موسيقيسي ايله باغليليغي حاقيندا ائرمني موسيقيچيلري طرفيندن يازيلان موختليف ديسسئرتاسييالار و فارس ديلينده اليازما نوسخه لري ساخلانيلير [۱۱، ص.۱۱۶]. ايکي اؤلکه موزئيلري آراسيندا واختاشيري کئچيريلن سرگيلر بو علاقه لرين داها دا سيخلاشماسينا موثبت تاثير گؤسترير.

ائرمنيستان اوزون عصرلر بويو ايران حاکيميتي آلتيندا اولوب. اونا گؤره ده، ايکي اؤلکه و ايکي ميلت آراسيندا چوخلو مدنيت اورتاقليقلاري و قاريشمالار مؤوجودور. ايکي اؤلکه آراسيندا مؤوجود مدني علاقه لره نظر يئتيرسک اونلاري آشاغيداکي ساحه لره بؤلمک اولار:

- توريزم ساحه سينده امکداشليغين اينکيشاف ائتديريلمه سي؛
- ايکي اؤلکه نين کينو فئستيواللاريندا ايشتيراک ائتمه سي؛
- هر ايکي اؤلکه ده فارس و ائرمني ديللري نين ياييلماسي ايستيقامتينده گؤرولن ايشلر؛
- ايرواندا فارسجا ديللي کيتابخانانين تأسيس ائديلمه سي؛
- کينو فيلملرين موباديله سي و اونلارين نوماييش ائتديريلمه سي؛
- ايدمان ساحه سينده گئنيش امکداشليق، بيرگه تورنيرلرين تشکيلي، تجروبه موباديله سي؛
- موسيقي ساحه سينده امکداشليق؛
- ايروان اونيوئرسيتئتينده فارس ديلي فاکولته سي نين آچيلماسي و عيني زاماندا ايصفهان اونيوئرسيتئتينده ائرمني ديللي فاکولته نين فعاليت گؤسترمه سي؛
- ائرمنيستان تئلئويزيياسيندا فارس ديلينده پروقراملارين ياييملانماسي و ساير.

ايرانين خاريجي سياستي نين اساس پرينسيپلريني نظره آلاراق موسلمان ايران دؤولتي نين ائرمنيستانلا بير چوخ حالدا بيرلشمه سي اونلارين آذربايجانا قارشي اوغورلار قازانماسينا ايمکان وئرير. بونا ميثال اولاراق، داغليق قاراباغ موحاريبه سي دؤورونده ائرمنيلرين الده ائتديکلريني، ۱۹۹۲-۹۳-اونجو ايللرده آذربايجاندا سياسي گرگينليگين يارانماسيندا اونلارين بيرگه سعييني و آذربايجان اراضيسي نين بير حيصه سي نين ائرمنيلر طرفيندن ايشغاليني گؤسترمک اولار. ايرانداکي رئژيم ايران اراضيسينده ياشايان سايجا چوخ اولمايان (۱۲۰-۱۴۰ مين نفر) ائرمنيلره باشقا آزليقلارا نيسبتاً اهميتلي گذشتلر ائتمه سي، اونلارا اؤز ديللرينده تدريس، مطبوعات آزادليغي و ايران ايسلام شوراسي مجليسينده دئپوتات يئري وئرمکله تکجه ائرمنيستانين رغبتيني يوخ، هم ده موختليف اؤلکه لرده فعاليت گؤسترن ائرمني لوببيسيني اؤز طرفينه چکمه يه چاليشير. ائرمني لوببيسي تورکلره قارشي عوموم ائرمني بيرليگي ياراتماقدا و تاريخي تورک تورپاقلاريندا ايديعاچي اولماقدا اصرارليدير.

بو ايسه ايرانين تورکلره موناسيبتده کي استراتئگيياسي اوچون الوئريشليدير. بوندان باشقا ايران ائرمنيستانلا ايستي موناسيبتلرده اولماسي اونون آوروپا اؤلکه لري ايله علاقه ده ائرمني دياسپوراسي طرفيندن بير چوخ حاللاردا دستکلنمسينه ايمکان وئرير.

قئيد اولونانلاردان علاوه ائرمنيستانين ترانزيت اهميتي، ايران- تورکيه- آوروپا خطينه آلتئرناتيو کيمي پلانلاشيبدير، ايران- ائرمنيستان ايقتيصادي علاقه لري، بو علاقه لرده ايرانين ائنئرژي، ياناجاق و تيجارت ساحه سينده اينکيشافداکي ديناميکا ائرمنيستانين اينديکي وضعيتينده اونون اوچون چوخ اؤنمليدير.

ايران و ائرمنيستانين مدني ساحه لرده او جومله دن دين، ديل، عنعنه ، تاريخ و ساير ساحه لرده هئچ بير اورتاق نؤقطه لري اولماديغي حالدا ائرمنيلر اؤزلريني آرييا کؤکلو فارسلارين قارداشي، بو کؤکدن عمله گلن قول حساب ائديرلر. فارس شووينيزمي اوچون الوئريشلي اولان بو ايديعا ائرمنيستانين ايراندان داها آرتيق فايدالانماسينا و ايرانداکي ائرمنيلره داها چوخ ايمتياز قوپارماسينا شراييط يارادير [۱۲].

بئله ليکله، تدقيق اولونان دؤورده ايرانين قافقاز سيياستي کونتئکستينده ايرانين آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله موناسيبتلرده ايکيلي استاندارد سياستي اولماسينا شوبهه قالمير. بير طرفدن، آذربايجان رئسپوبليکاسيني اؤزونه ياخين موسلمان قارداش اؤلکه سايير، اونونلا موختليف تشکيلاتلاردا، او جومله دن ايسلام کونفرانسي تشکيلاتيندا مهريبان و موسلمان قونشو آدي ايله امکداشليق ائدير، ديگر طرفدن آذربايجانا قارشي دوشمن مؤوقعيينده دوران و اونون اراضيسي نين بير حيصه سيني ايشغال ائدن، آذربايجانين موسلمان خالقينا قارشي ان آلچاق جينايتلر تؤره دن ائرمني داشناکلاري ايله ستراتئژي طرفداشليق، دوستلوق و همکارليق ائدير. بو همکارليغا عاييد مقاله ده گتيريلن فاکتلار دئييلنلره عياني ثوبوتدور.بای بک

ايشغال اولونموش آذربايجان تورپاقلاريندا ايسلام مدنيتي آبيده لريني يئرله يئکسان ائدن، مسجيدلري مال تؤوله سينه چئويرن ائرمني ايشغالچيلارينا ارزاقدان توتموش ياناجاغا قدر وئرن ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين عمللري موسلمانلارين مقدس کيتابي قرآنداکي پرينسيپلرله نه درجه اوزلاشير؟ ايروان شهرينده ۷ موسلمان مسجيديندن يالنيز بيريني (ايران- تاجير و ايش آداملاري اوچون) ساخلايان، تکجه ايرواندا دئييل بوتون ائرمنيستان اراضيسينده کي موسلمان عيبادتگاهلاريني و تاريخي موسلمان آبيده لري قاليقلاريني محو ائدن، ۸۰۰ ميندن چوخ اينساني موسلمان (تورک) اولدوقلاري اوچون وطنلريندن ديدرگين سالان بير دؤولتله ايران رئژيمي نين دوستلوغو و امکداشليغي آذربايجانلا موناسيبتلرينه قارا کؤلگه سالمايا بيلمز. عادي موناسيبتلرده اولدوغو کيمي، دؤولتلراراسي علاقه لرده ده صميميتله ريياکارليق بير آرايا سيخماز. او اؤز فرقلي جهتلريني نه قدر گيزلتسه ده تظاهور ائده جکدير. بو معنادا ايران حاکيميتي نين قافقاز سياستينده موسلمان آذربايجانلا موناسيبتده مؤوجود رئالليقلا اساسلي، صميمي، غرضسيز باخيش کئچيرمه سي و دوزه ليشلر آپارماسي ضروريدير.

ايران- ائرمنيستان ياخينلاشماسيندا مدني علاقه لره، علمه، تحصيله و بيرگه تدقيقاتلارا خوصوصي دقت آيريلير. غيري- رسمي منبعلره اساساً حاضيردا ۱۷۰۰ نفر ايرانلي طلبه ائرمنيستاندا تحصيل آلير. هومانيتار علملر ساحه سينده حقوق علميندن سونرا فارس ادبيياتي ايختيصاصيندا تحصيل آلان طلبه لر سايجا ايکينجي يئري توتور. عوموميتله، ايندييه قدر ايکي اؤلکه آراسيندا موختليف ساحه لر اوزره ۹۰-دان چوخ سازيش و موقاويله باغلانميشدير. بو ايکي اؤلکه آراسيندا حياتا کئچيريلن ياخين موناسيبتلر بير اوغورلو نتيجه کيمي م. احمدي نژادين کؤچريان ايله ۲۰۰۶-اینجي ايلين اييول آييندا تهرانداکي گؤروشو زاماني خوصوصي وورغولانميشدير.

بئله ليکله، ايران قافقازا موناسيبتده يئريتديگي سياستينده ائرمنيستانا خوصوصي يئر وئرير. بو هم استراتئژي- سياسي، هم ايقتيصادي- تيجارت و هم ده مدني- معنوي عاميللردن ايره لي گلير.

ايرنين ائرمنيستاندا گئوسياسي، ايقتيصادي- تيجارت ماراقلاري واردير. بو هم ايرانين تجريد وضعيتدن قورتارماسي، هم ده يئني يارانميش رئگيونا سوخولماق نيتلريله، غرب دونياسينا چيخيش الده ائتمک ايستکلريله، جنوبي قافقازدا باش وئرن حاديثه لرده فعال رول اويناماق و واسيطه چيليک ميسياسيني يئرينه يئتيرمک ايستکلريله ايضاح اولونا بيلر. ايران ايلک نؤوبده جنوبي قافقازي اؤز نوفوذ دايره سينه داخيل ائتمک مقصدي گودور.

ادبيات سياهيسي

۱- حيدر علييئوين ايران ايسلام رئسپوبليکاسي ايله علاقه دار باخيشلاري. ايرانين باکيداکي سفيرليگي (آذربايجان و فارس ديللرينده). باکي: چاشيوغلو، ۲۰۰۴، ۸۸ ص.

۲- ائرمنيستان رئسپوبليکاسي (معلومات سورغو کيتابچاسي) باکي: قافقاز ائتنو- سوسيال آراشديرمالار مرکزي، (قئسام)، ۲۰۰۶، ۷۷ ص.

۳- “ولايلار قزئتي”. ۲۰۰۵، ۷ دسامبر № ۲۳۳ (۱۱۱۵)

۴- س. سولطان. تهران حاکيميتي نين ايسلام ديرلريندن دانيشماغا حاقي وار؟ // “باکي- تبريز” ژورنالي. باکي: اييون ۲۰۰۵، № ۰۰۳، ص. ۵۲-۵۵.

۵. Libardin G. The Foreign Policy of Armenia // Amu Darya. Iranian Journal of Central Asian Studies. Tahran: Summer ۲۰۰۱, vol. ۶, No. ۴, p. ۲۹۰-۲۹۴.

۶. Saied Naghizadeh. Seminar on Iran and Armenia // Amu Darya. The Iranian Journal of Centeral Asian Srudies. Tahran: Spring ۱۹۹۹, Vol.۴, No.۱, p.۱۱۵-۱۲۵.

۷- حیدر علی اف و شرق، جمهوری اسلامی ایران، باکو، انتشارات چاشی اوغلو، ۲۰۰۳، ۵۸۴ ص.

۸- ارمنستان، گردآوری و تنظیم جلیل روشندل، رافیق قلیپور، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، تهران، وزارت امور خارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات، ۱۳۷۷، ۲۲۴ص .

۹- هیچ محدودیتی برای گسترش روابط ایران و ارمنستان وجود ندارد، روزنامه سلام، ۱۴ بهمن، ۱۳۷۵، ص.۳
۱۰- دهقان طرزجانی، محمود، روابط خارجی ایران و همسایگان در دهه دوم انقلاب اسلامی، بررسی چالشهای درون

منطقه ای جمهوری اسلامی ایران در سال، ۱۳۷۷-۱۳۶۷، تهران، انتشارات صدا و سیما، ۱۳۷۹، ص. ۳۸
۱۱- نگاه به ایرانشناسی و ایرانشناسان کشورهای مشترک المنافع و قفقاز، تألیف و اقتباس از الهامه مفتاح، دکتر وهاب ولی، تهران، لنتشارات بین المللی الهدی، زمستان ۱۳۸۲، ۱۹۵ ص.

۱۲. Talıblı S.Ə.İranın Qafqaz siyasətində Ermənistan // “Dirçəliş – XXI əsr” jurnalı, Azərbaycan Dövlət Quruculuğu və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun elmi nəşri. Bakı: avqust-sentyabr, ۱۱۴-۱۱۵ / ۲۰۰۷, s. ۲۲۰-۲۳۰; Talıblı S.Ə. İranın Qafqaz siyasətində Ermənistan // “Bakı-Təbriz” Dünya azərbaycanlıları dərgisi, Bakı, ۲۰۰۷, № ۱۰, s.۲۶-۳۱; Talıblı S.Ə. İran-Ermənistan münasibətləri (۱۹۹۱-۲۰۰۶-cı illər) // “YOM” Türk Dünyası Mədəniyyər dərgisi. Bakı: ۸/۲۰۰۷, s. ۴۶-۵۵ ايرانين ائرمنيستان سياستي (۲۰۰۶-۱۹۹۱- اینجی ایللر) - سبحان طالیبلی

آذربایجان میللی علملر اکادئمیاسینین شرق شوناسلیق اینستیتونون علمی آراشدیریجیسی (دکترانت) سبحان طالیبلی

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده کئچميش سووئت مکاني، موستقیل دؤولتلر بیرلیگی اؤلکه لريله موناسيبتلره خوصوصي ديقت يئتيريلير. تهران جنوبي قافقازدا نوفوذ دايره سي اوغروندا غرب دؤولتلري، او جومله دن تورکيه ايله جيدي رقابت موباريزه سي آپارير. آمئریکا و روسيانين قافقاز رئگيونو اوغروندا رقابتينده ايران دا ايمکان دوشدوکجه ايستيفاده ائدير و بو زامان رئسپوبليکالارين معين پروبلئميندن ايستيفاده ائده رک اونلاري اؤز طرفينه چکمه يه چاليشير. تهران بو زامان اؤز ميللي ماراقلاريندان چيخيش ائديردي.بای بک

ايران ائرمنيستان علاقه لري ۱۹۱۸-اینجي ايلده قورولموشدو. او زامان ائرمنيستانين آذربايجانا و گورجوستانا قارشي اراضي ايديعالاري اونو تهرانا داها دا ياخينلاشديردي. بو مقصدله پرونس هوسئب آربوتييان آدلي ائرمني تهرانا سفير گؤندريلدي.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي يارانديقدان سونرا اونون خاريجي سياستينده موسلمان اؤلکه لري ايله ياناشي، بعضي خريستيان اؤلکه لري ده مهم اهميت کسب ائتمه يه باشلادي. بو ساحه ده ايران ايسلام رئسپوبليکاسي- ائرمنيستان موناسيبتلريني ميثال گؤسترمک اولار. موستقيلليک الده ائتديکدن سونرا ائرمنيستان رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده ايران ايله موناسيبتلره خوصوصي ديقت يئتيريلميشدير. عوموميتله، ائرمنيستانين خاريجي سياستيني آشاغيداکي ايستيقامتلره بؤلمک اولار:

۱. قونشو اؤلکه لرله موناسيبتلرين ياخشيلاشديريلماسي؛
۲. رئگيونال امکداشليغين گئنيشلنديرمه سي؛
۳. رئگيونال و بين الخالق تشکيلاتلارا اينتئقراسييا؛
۴. داغليق قاراباغ موناقيشه سي نين حلي [۵، پ. ۲۹۰]

ائرمنيستان رئگيوندا ايکي طرفلي موناسيبتلرين اينکيشافينا خوصوصي اهميت وئرديگي اؤلکه لر روسيا و ايراندير. حربي و ايقتيصادي ساحه ده داها چوخ روسيايا سيغينان ائرمنيستان اوچون جوغرافي باخيمدان ايرانلا علاقه لر ده مهم اهميت کسب ائدير. چونکي تورکيه و آذربايجانلا سرحدي باغلي اولان و حربي-سياسي موتفيقي روسيا ايله سرحده ماليک اولمايان ائرمنيستان ايراني «حيات دهليزي» آدلانديرير. اورتا آسيا، چين و ياخين شرقه محض ايران واسيطه سيله يول تاپان ائرمنيستان اوچون ايرانلا علاقه لري نين ضعيفليگي تاماميله تجريد اولونماق دئمکدي.

ايرانلا ائرمنيستانين موناسيبتلري اساساً ايقتيصادي، انرژي، نقليات، کند تصروفاتي، ماشين قاييرما، يونگول و يئيينتي صنایعسي ساحه لريني احاطه ائدير. ايندييه دک ائرمنيستان ايقتيصادياتينا قويولموش سرمايه نين ۷۰%-دن چوخو محض ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و روسیه نين پايينا دوشور. بو اؤلکه ده رئاللاشديريلان، حربي، استراتئژي و ديگر لايحه لر روسيانين، ديگرلري، مثلا، قاز کمري نين چکيليشي، مئهري- قاجاران تونئلي نين تيکينتيسي و باشقا لايحه لر ايسه يالنيز ايروانين دئييل، هم ده تهرانين دا ماراقلارينا خيدمت ائدير. جنوبي قافقاز رئگيونونداکي پروسئسلر و قووه لر نيسبتي نين دييشمه سي نتيجه سينده روسيا، ائرمنيستان و ايران، فاکتيکي اولاراق، اساس لايحه لردن کناردا قاليبلار. ائرمنيستاني بو پروسئسلرده آذربايجانا قارشي اؤز اراضي ايديعالاري، ايراني ايسه غرب و ايلک نؤوبه ده، آبش تجريد ائديب. بئله اولان حالدا، بو اوچ اؤلکه نين بيرگه لايحه لري ايرانلا ائرمنيستاني بين الخالق تجريد اولونمادان نيسبتاً خيلاص ائتمه يه يؤنلديگي حالدا، روسيا اوچون ساده جه قافقاز سياستينده بيرباشا ائرمنيستاني دستکله مک دئمکدير. بو گون ايروان روسيا و ايرانلا سيخ امکداشليغي اساساً بو کونتئکستدن اساسلانديرماغا چاليشير. ائرمنيستانين رسمي سياستي بوندان عيبارتدير کي، «تورکيه و آذربايجانين تطبیق ائتديگي بلوکادا» شراييطينده، ايروان روسيا و ايرانلا هرطرفلي استراتئژي امکداشليغا محکومدور.

۱۹۲۰-۱۹۱۸-اینجي ايللرده آذربايجان خالق جومهوريتي روسيا طرفيندن ايشغال ائديلديکدن سونرا آذربايجانين زنگه زور اراضيسي ائرمنيستانا وئريلدي و ائرمنيستانين ايرانا بيرباشا چيخيشي، دولاييسي ايله روسيانين ايرانا قافقازدان بيرباشا چيخيشي ياراندي. بونونلا تورکيه ايله آذربايجانين اساس حيصه سي آراسيندا، يعني آوروپا ايله آذربايجان آراسيندا جوغرافي علاقه کسيلدي. ناخچيوان موختار رئسپوبليکا شکلينده آذربايجانين ترکيبينده قالسا دا، اونونلا جوغرافي علاقه کسيلدي.

موعاصير دؤورده ائرمنيستان رئسپوبليکاسي ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده مهم يئر توتور. ۲۳ سپتامبر ۱۹۹۱-اینجي ايلده موستقيلليک قازانميش ائرمنيستان رئسپوبليکاسي قافقاز رئگيونونون جنوبغربينده يئرلشير. شرقده آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله ۷۶۶ کیلومتر (ناخچيوانلا ۲۲۴ کیلومتر سرحددي)، شيمالدا گورجوستان رئسپوبليکاسي ايله ۱۶۴ کیلومتر، جنوبدا ايران ايسلام رئسپوبليکاسي ايله ۴۲ کیلومتر (ائرمنيستانين قاراباغا تجاووزو نتيجه سينده بو رقم ۱۵۰ کیلومتره چاتيب) و جنوبغرب قونشوسو تورکيه رئسپوبليکاسي ايله ۲۶۸ کیلومتر موشترک سرحدده ماليکدير.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي، سووئت رئژيمي نين داغيلماسيني مووققتي حساب ائده رک اسسري ايله باغلاديغي اوزون مودتلي موقاويله لره سؤيکه نير، يئنيجه موستقيلليگينه نايل اولموش گنج رئسپوبليکالارين سووئرئنليگيني تانيماسيندا گؤزله مه مؤوقعيي توتموشدور. بونا باخماياراق، ايران-ائرمنيستان موناسيبتلري داغليق قاراباغ موحاريبه سي نتيجه سينده داها مونتظم خاراکتئر آلدي و داها دا گوجلندي. موحاريبه نين ايران اراضيسي بويونجا اولماسي و جنوبي آذربايجان مدني- سياسي حرکاتي نين ياراتديغي وضعيت ايران دؤولتيني خوصوصي مؤوقع توتماغا مجبور ائتدي.

ائرمنيستان موستقيلليگيني ائله ايلک گونلريندن باشلاياراق رئگيوندا اؤز منافعيني قوروماق و اراضي ايديعالاريني گئرچکلشديرمک اوچون ايرانلا ياخشي موناسيبت قورماغا جان آتميش و بونا نايل اولموشدور. اونو بو ايشه گويا «تورکيه و آذربايجان طرفيندن» بلوکادا وضعيتينده اولماسي مجبور ائتميشدير. ائرمنيستانين آغير ايقتيصادي وضعيتي، مورکب سياسي دورومو تورکيه و آذربايجانا قارشي دوشمن مؤوقئعده اولماسي، ايران-ائرمنيستان علاقه لرينين اينکيشافينا تکان وئرميشدير. ايکي اؤلکه آراسيندا ديپلوماتيک و سياسي علاقه لرده ايلک آدديم ۱۹۹۲-اینجي ايلين فئوراليندا ائرمنيستانين او زامانکي خاريجي ايشلر ناظيري هاوانئسييانين تهرانا سفري اولموشدور. بو سفر چرچيوه سينده هاوانئسييان ايران رهبرليگي ايله گؤروشلرده ايکي طرفلي علاقه لرين اينکيشاف يوللاري و داغليق قاراباغ موناقيشه سينه داير مسئله لريني مذاکيره ائتميشدير. بو گؤروشون نتيجه سي اولاراق ايکي اؤلکه آراسيندا موختليف ايقتيصادي، تيجارت، ائنئرژي، مدني، ايدمان و توريزم ساحه لرينده ۳۷ ماده دن عيبارت سازيش ايمضالانميشدير [۱۰]

۱۹۹۲-اینجي ايلن اييونوندا ايکي اؤلکه نين کونسوللوقلاري، تهران و ايروان شهرلرينده فعاليته باشلادي. ۱۹۹۴-اونجو ايلده ايرانين ائرمنيستانداکي کونسوللوغو سفيرليک سوييه سينه چاتديريلدي. ايکي طرفلي علاقه ني اينکيشاف ائتديرن ديگر جهت ۲۸ دئکابر ۱۹۹۶-اینجي ايلده ايرانين بيرينجي ويتسئ پرئزيدئنتي صفري زاماني ايله ايران- ائرمنيستان آراسيندا ايمضالانميش موقاويله دير. بو موقاويله يه اساساً گاز خطي نين چکيليشي، تئلئکومونيکاسييا، تيجارت، صنایع، بانک و ائنئرژي ساحه سينده امکداشليق لايحه لري نين گئرچکلشديريلمه سي اوچون ماليييه کوميته سي نين قورولاجاغي قئيد اولونور. موناسيبتلرين بو جور اينکيشافيندا رئگيوندا گئدن سياسي-ايقتيصادي پروسئسلر، او جومله دن آبش-ين قافقاز سياستي نين، آذربايجانين نفت سئکتوروندا الده ائتديگي نايلييتلري ائرمنيستانين داخيلي پروبلئملري و قونشو دؤولتي نين ماراقلاريني، ائرمنيستانين غربيؤنلو سياست آپارماسينا سبب اولموشدور. آما راديکال ائتمه ني قروپلاري ل. تئر- پئتروسيانين ائرمنيستان- آذربايجان داغليق قاراباغ موناقيشه سي نين حلي مؤوقعيينه و غربيؤنلو سياستينه قارشي رئاکسييا گؤستره رک اونو ايستئفايا مجبور ائدير.

ايکي اؤلکه نين سفيرليکلري نين بير- بيري نين پايتاختيندا آچيليشيندان سونرا ايکي اؤلکه نين علاقه لري اينکيشافا دوغرو ايره ليله ميش و ايکي اؤلکه نين خاريجي ايشلر ناظيرلري بير- بيري نين پايتاختلاريندا گؤروش حياتا کئچيره رک موختليف مدني، تيجاري و تئخنيکي ساحه لر اوزره آنلاشمالار ايمضالاميشلار. ۱۹۹۴-اونجو ايلدن ايکي اؤلکه نين علاقه لري سفيرليک سويييه سينه قالخميش و جناب نيککار اصفهاني ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين همين اؤلکه ده سفيري تعیين ائديله رک ايروانا گئتميشدير [۸]

سون ايللرده ائرمنيساتن رئسپوبليکاسي نين پرئزيدئنتي ل. تئر- پئتروسيان ايراندا نقليات ساحه سينده موختليف لايحه لرين، او جومله دن بافق- بندر عباس و سرخس- تجن دمير يولونون آچيليشيندا ايشتيراک ائتمک اوچون رسمي سفرله ايرانا گلميش و پرئزيدئنت ائله جه ده ايرواندان گؤروش ائدن هئيتله گؤروشرکن ايکي اؤلکه نين علاقه لري نين گئنيشلنمه سينه تکيد ائتميشدير.

ر. کؤچريان ۳۰ مارچ ۱۹۹۸-اینجي ايلده پرئزيدئنت سئچيلير. او، اؤلکه نين خاريجي سياستيني «علاقه لي تکميللشديرمک» سياستي اساسيندا پلانلاشديراراق روسيا، ايران، آبش و آوروپا اؤلکه لري ايله علاقه ني ياخشيلاشديرماغا جهد ائتدي. ايران- ائرمنيستان موناسيبتلرينده مهم يئر توتان ديگر مسئله ايران، ائرمنيستان يونانيستان آراسيندا امکداشليق و ايتيفاقين داها دا سيخلاشديريلماسيدير. ۱۹۹۷-اینجي ايلدن باشلاياراق اوچ اؤلکه نين امکداشليغي خاريجي ايشلر ناظيرلري سويييه سينده حياتا کئچيريلميش ايقتيصادي، سياسي، مدني ساحه لرده فعاليت بيرليگي فورماسيني کسب ائتميشدير. قئيد ائدک کي، بو بيرليگين اوچونجو ايجلاسي ايشتيراکي ايله ۱۹۹۹-اونجو ايل ايرواندا کئچيريلميشدير. ائرمنيستانين جوغرافي، سياسي، ايقتيصادي و تهلوکه سيزليک ساحه سينده وضعيتي، ايرانلا ائرمنيستاني بير-بيرينه باغلايان تئللر و تهرانين خاريجي سياستينده ائرمنيستانين يئري گؤسترير کي، ائرمنيستان آذربايجانلا موناقيشه ده اولماسي اونو ايرانا سؤيکنمه يه و اونون يارديميندان يارارلانماغا هميشه سؤوق ائتميشدير.

هاشيمي رفسنجاني نين و م. خاتمي نين چيخيشلاريندا قافقاز رئگيونوندا صولح و ثابيتليگين قورونماسيني دفعه لرله وورغولاييبلار. همچنین، ايران ايسلام رئسپوبليکاسي رئگيوندا اولان ميلتچيليک و ائتنيک مسئله لرين اؤلکه اراضيسينده ياييلماسيني تهلوکه حساب ائدير. ايرانين قافقاز اؤلکه لري، او جومله دن، ائرمنيستانلا موشترک موناسيبتلري، قافقازدان ايرانا قارشي تهلوکه نين قارشيسيني آرتيرير. ائرمنيستان ايران اوچون بازا رولو اوينايير. ايروان تهلوکه سيزليک عاميللريني نظره آلاراق روسيا ايله ياناشي، ايرانا دا سؤيکه نير.بای بک

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتي نين بيرينجي معاویني دکتر حبيبي نين ۱۹۹۷-اینجي ايلين يانوار آييندا بير هئيتين باشچيليغي ايله ايروانا سفري ۱۲ موقاويله نين و ايقتيصادي، سياسي و مدني ساحه لرده امکداشليق مئموراندومونون ايمضالانماسي ايکي اؤلکه نين علاقه لرينده اؤنملي دؤنوش نؤقطه سي حساب ائديلير [۱۰، ص.۳۸]

حبيبي نين ائرمنيستانا سفريندن بير آي سونرا، يعني ۱۹۹۷-اینجي ايلين فئورال آييندا ب. آراکتئسييان ۳ گونلوک سفرله تهرانا گئتميش و بو سفر زاماني ايران ايسلام رئسپوبليکاسي رهبرلريندن هاشيمي رفسنجاني و ناطيق نوري ايله گؤروشموشدور.

همين سفرين اؤنملي نتيجه لريندن ايکي اؤلکه پارلامئنتلري نين دوستلوق قروپونون تشکيلي و ايکي اؤلکه آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنمه سي اوچون هئچ بير مانعه نين اولماماسينا تأکيددن عيبارت ايدي. همچنین بو سفرده ايرواندا درمان پرئپاراتلاري ايستحصال ائدن زاوودون تيکيلمه سي، ائرمنيستانا قاز کمري نين چکيليشي نين مالييه مسئله لري نين حل ائديلمه سي، همين اؤلکه يه مايع قازين داشينماسي و ايکي اؤلکه آراسيندا کاجاران تونئلي نين تيکيلمه سي حاقيندا موقاويله لر ايمضالاندي [۹، ص.۳]

هر حالدا ائرمنيستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسينا، اونون تهلوکه سيزليگيني و ميللي منافعييني قوروماقدا بؤيوک رولو اولان رئگيونال گوج کيمي باخماقدادير. عوموميتله، ائرمنيستان ايرانلا علاقه لريني گئنيشلنديرمکده آشاغيداکي عاميللري داها چوخ نظره آلير:

- آذربايجان و تورکيه ايله تاريخي دوشمنچيلييه گؤره همين اؤلکه لرين يوللاريندان ايستيفاده ائده بيلمه ين ائرمنيستانين، داها تهلوکه سيز ايران يوللاريندان ماللارين ائرمنيستانا ترانزيتي اوچون ايران ليمانلاري، دمير و شوسسه يوللاري و ديگر ترانزيت خطلريندن فايدالانماق ايستمه سي؛
- ايرانين زنگين ثروتلري نين، خوصوصيله استراتئژي ائنئرژي احتياطلاري ساحه سينده ائرمنيستانين احتيياجلارينا جاواب وئرمه سي؛
- فارس کؤرفزي و دونيانين آزاد سولاري ايله علاقه ؛
- ائرمنيستان ايستحصالي اولان ماللارين ساتيشي اوچون ايران بازارلاريندان ايستيفاده؛
- ايراندا ۲۰۰ مينليک ائرمني اصيللي اهالي نين اولماسي و اونلارلا مدني علاقه لر ساخلاماق ايستگي؛
- اراضي ياخينليغي، داشينمانين راحاتليغي و نقليات خرجلري نين آز اولماسي؛
- ايرانين اينکيشافي تجروبه سيندن ائرمنيستاندا ايستيفاده اولونماسي؛
- ايروانين رئگيونال و دونيوي گوجلرله خاريجي علاقه لرده بالانسين ياراديلماسي؛
- قاراباغ موناقيشه سي نين دينلرآراسي ايختيلاف کيمي قلمه وئريلمه سي ساحه سينده آپاريلان تبليغاتي تاثيرسيزلشديرمک مقصديله بؤيوک ايسلام اؤلکه سي ايله امکداشليق؛
- ايراندا دوغولان و اونونلا علاقه لرين گئنيشلنمه سيني ايسته ين ائرمني اهاليسي نين چوخ حيصه سي نين طلبلرين، ائله جه ده ايرانلا ايکي طرفلي علاقه لرين گئنيشلنمه سيني ايسته ين پارتييالارين و ايجتيماعي رأيين طلبينه موثبت جاواب وئريلمه سي.

ايکي اؤلکه ني ستراتئژي امکداشليق و طرفداشليق سوييه سينه چاتديران عاميللري نظره آلاراق ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستينده ائرمنيستانين سياسي، ايقتيصادي، تهلوکه سيزليک و مدني ساحه لرده يئري آشاغيداکيلاردان عيبارتدير.

رئگيوندا (بؤلگه) گئدن بوتون پروسئسلر ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين خاريجي سياستي و ميللي ايدئولوژي ماراقلاري ايله باغلي اولموشدور. قافقاز دؤولتلري آراسيندا اولان موناسيبتلر ايرانين رئگيونال سياستينده اؤنملي يئر توتموش و توتماقدادير. ائرمنيستانين داغليق قاراباغ مسئله سي ايله باغلي مؤوقعيي نين ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين ميللي منافعينده و ستراتئژي پلانيندا مهم رولو واردير. او سببدندير کي، ايران طرفيندن ائرمنيستان رئسپوبليکاسي ايله علاقه لره جيدي دقت آيريلير. ائرمنيستان گئوسياسي، تيجارت، مدني و ساير علاقه لرينده ايرانين اهميتلي طرفداشي اولان اؤلکه لرله، او جومله دن تورکيه و آذربايجانلا امکداشليغا جيدي انگل تؤره دير. ايران اؤز نؤوبه سينده بو عاميلي پان تورکيزمه قارشي مانعه حساب ائدير. آذربايجان تورکيه و اورتا آسيا اؤلکه لري آراسيندا قونشولوغا و امکداشليغا مانع اولان ائرمنيستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين تورک دونياسي بيرليگينه قارشي گئوستراتئژي اوستونلوگونه کؤمکليک گؤسترير.

ائرمنيستان دؤولتي آذربايجان- ايران موناسيبتلريندن تاثير و يئري گلديکده تعضيق واسيطه لرينده ده ايستيفاده ائدير. قئيد ائتديگيميز کيمي، بو مسئله قاراباغ موحاريبه سي نين باشلانماسيندان ايندييه دک داوام ائدير. ايران ايسلام رئسپوبليکاسي موحاريبه دؤورونده دفعه لرله ائرمنيستاني ايشغالچي حساب ائديب و ايندييه قدر ائرمنيستان و آذربايجانا قارشي حياتا کئچيرديگي مرکب سياستدن آنجاق ايکي اؤلکه نين ياراتديغي وضعيتدن اؤز ماراقلارينا اويغون ايستيفاده ائتمه يه جهد گؤسترميشدير. ائرمنيستان ناتونون شرقه دوغرو گئنيشلنمه سينده ايشتيراک ائتمک نيتينده دير. اگر بو مسئله ده ياخينلاشما باش وئرسه بو زامان او، ايران اوچون تهلوکه لي اولا بيلر. روسيا- ائرمنيستان- ايران ياخينلاشماسي و بيرگه حرکت ائتمک مئيلي محض بو سببدن يارانميشدي. ناتونون رئگيونا آياق آچماسي و بورادا اؤز حربي بازالاريني ياراتماق نيتي، ايراني روسيانين حيمايه سيندن محروم ائدر و عيني زاماندا ائرمنيستاني روسيا ايران اوربيتيندن چيخارا بيلر.

ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين قافقاز سياستينده ائرمنيستانين حربي علاقه لري نظره آلينمايا بيلمز. ائرمنستان اؤزونون حربي تجاووزونون نتيجه لريني تأمين ائتمک اوچون بير نئچه اؤلکه و تشکيلاتلارلا حربي، حربي- ستراتئژي امکداشليق ائدير. ائرمنستان ايلک نؤوبه ده روسيا ايله حربي- ستراتئژي طرفداشدير. او، موستقيل د«ولتلر بيرليگي چرچيوه سينده کوللئکتيو تهلوکه سيزليک موقاويله سينه قوشولموش، «صولح نامينه امکداشليق» پروقرامي چرچيوه سينده ايسه ناتو ايله امکداشليق ائدير. ناتو ايله امکداشليق ائتمه سينه باخماياراق ائرمنستان ناتو سيستئمينه کئچمک نيتينده دئييل. بوندان علاوه ائرمنستان آوروپا ايتتيفاقي ايله ده حربي امکداشليق ائدير.بای بک

روسيا ايله امکداشليغي دا تهرانين هميشه دقت مرکزينده اولموشدور. ائرمنستان ايشغال ائتميش آذربايجان تورپاقلاريني الينده ساخلاماق اوچون روسيا ايله حربي امکداشليغا خوصوصي اهميت وئرير. روسيا دا اؤز نؤوبه سينده جنوب سرحدلري نين موحافيظه سي باخيميندان ائرمنستان ايله امکداشليغي اؤزونو پريوريتئتلريندن سايير. تصادوفي دئييلدير کي، ائرمنستان ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و توركيه ايله سرحديني ائرمنستان سرحد خيدمتي موحافيظه ائدير. ۱۹۹۲-اینجي ايلين فئوراليندا ائرمنستان ايله روسيا آراسيندا ايمضالانميش موقاويله يه گؤره ائرمنستان - توركيه و ائرمنستان - ايران سرحدلري روسيا سرحد قوشونلاري کوماندانليغي طرفيندن موحافيظه ائديلير و ۱۵۰۰ نفر روس ظابيطي ائرمنستان سرحد قوشونلاريندا خيدمت ائدير [۳]

ايراني معين درجه ده قيجيقلانديران مسئله لردن بيري ائرمنيستانين ناتو ايله امکداشليغيدير. ناتو ايله امکداشليق روسيا ايله امکداشليق سوييه سينده اولماسا دا مؤوجوددور. ائرمنستان هله کي، ناتونون «صولح نامينه طرفداشليق» پروقرامي نين ايشتيراکچيسيدير.

ائرمنستان آبشلا بيرباشا حربي امکداشليغي دا تهرانين منفي رئاکسيياسينا سبب اولور. ائرمنستان ناتونون عوضوو اولان يونانيستانلا دا، همچنین آوروپا بيرليگي ايله امکداشليغي ايران- آوروپا بيرليگي علاقه لرينده معين رول اوينايا بيلر.

ائرمنستان ۲۰۰۵-اینجي ايلده ايراندان ۱۴۰ ميليون دوللارليق محصول ايخراج، ۷۰ ميليون دوللارليق محصول ايسه ايدخال ائتميشدير. ايراندان ائرمنستانا طبيعي گاز آخيني نين ۲۰۰۷-اینجي ايلين ايلک آيلاريندا حياتا کئچيريلمه سي نظرده توتولور. ايران ائرمنستانا قاز ايخراج ائديب بو اؤلکه دن ائنئرژي آلما لايحه سينه موثبت باخير. ايران حال- حاضيردا ائرمنستاندان ۴۰۰ مگاوات ائلئکتريک ائنئرژيسي آلير و بو رقمي ۹۰۰ مگاواتا قدر آرتيراجاغيني سؤيله يير. گله جکده ايسه ايکي اؤلکه آراسيندا گذشتلي تيجارت تعاريفي نين تطبیقي ايله تيجارت حجمي نين آرتاجاغي گؤزله نيلير.

ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا ايقتيصادي علاقه لر رسمي شکيلده ائرمنيستانين کئچميش پرئزيدئنتي نين تهرانا سفري ايله باشلادي. همين علاقه لر يوکسک حجمله باشلانسا دا بير سيرا سياسي مسئله لره گؤره اونون سوييه سي آزالدي. ايران ايسلام رئسپوبليکاسي و ائرمنيستان ايقتيصادياتين موختليف ساحه لرينده امکداشليغا باشلاديلار و بو سعيلري آشاغيداکي ايمضالانميش سندلر ده اؤز عکسيني تاپميشدير:

- ايقتيصادي و تيجارت ساحه سينده امکداشليق؛
- بانک ساحه سينده امکداشليق؛
- سرحدده يئرلشن آراز چايي اوزرينده دايمي کؤرپونون تيکيلمه سي؛
- ايکي اؤلکه آراسيندا گؤمروک منطقه لري نين تيکيلمه سي؛
- پوچت و کوممونيکاسييا ساحه سينده امکداشليق؛
- ايکي اؤلکه آراسيندا قاز کمري نين چکيلمه سي؛
- قورو و هاوا يوللاري واسيطه سي ايله نقليات (ترانزيت) ساحه سينده آنلاشما؛
- ايروان، تهران و کيش آراسيندا بيرباشا اوچوشلارين قورولماسي؛
- سئيسمولوگييا ساحه سينده علمي امکداشليق؛
- ائرمنيستانا احتياج اولان قيدا محصوللاري نين ساتيشي.

حبيبي نين ائرمنيستانا سفرينده خوصوصي ديقت مرکزينده اولان مسئله لر، ايقتيصادي، مالييه، ائنئرژي و تئخنيکي امکداشليقدان عيبارت ايدي. ائرمنيستانين کئچميش پرئزيدئنتي و ايران ايسلام رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتي نين بيرينجي معاویني ۲۸ دئکابر ۱۹۹۶-دا ايمضالاديقلاري آنلاشمادا آشاغيداکي ايقتيصادي، مالييه، ائنئرژي و تئخنيکي کوميته لرين ياراديلماسيندا راضيليغا گلديلر: گازين نقل ائديلمه سي اوچون کمرين مالييه خرجلريني تأمين ائدن کوميته، گؤمروک امکداشليغي اوزره کوميته، پوچت و تئلئکوممونيکاسييا ساحه سي اوزره امکداشليق، تيجارت امکداشليغي اوزره کوميته، ترانزيت امکداشليغي اوزره کوميته، صنایع کوميته سي، اوچ طرفلي ايقتيصادي امکداشليق کوميته سي، بانک ساحه سينده امکداشليق اوزره کوميته، ائنئرژي اوزره کوميته.

حيدر اليئو شرقي آذربايجانين قوبئرناتورو يحيي محمدزاده ايله ۲ آوقوست ۱۹۹۹-اونجو ايلده باکيدا کئچيريلن گؤروشونده ايران-ائرمنيسنتان علاقه لرينه موناسيبت بيلديره رک دئميشدير: «بيزيم بير عمومي ناراضيليغيميز وار. اوزون ايللردير دئييريک کي، ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا سيخ ايقتيصادي امکداشليق واردير. بيز بونو دئييريک، آنجاق ايران طرفيندن بيزيم بو آرزوموز يئرينه يئتيريلمير. چونکي دئييرلر کي، بيز ايقتيصادي علاقه لر ياراديريق، فيلان ائديريک. آنجاق ايش بوراسيندادير کي، ائرمنيستانين سابيق پرئزيدئنتي لئوون تئر- پئتروسيان بير نئچه دفعه دئميشدي کي، اگر، ايراندان ايقتيصادي علاقه لرله گلن شئيلر ايکي گون کسيلسه، ايروان بوغولار. يعني بو ايقتيصادي علاقه لر، شوبهه سيز کي، ايران اوچون فايداليدير. چونکي تيجارت ائتمه ليدير، اؤز ماللاريني ساتماليدير. آنجاق بيزيمله قارداشليق نؤقطه يي-نظريندن، بيزيم اؤلکه ميزه تجاووز ائدن بير اؤلکه ايله بو قدر امکداشليق ائتمک

من آچيق دانيشيرام، ايندي اولا بيلر، کيمسه اينجيسين، يا اينجيمه سين - بو بيزي اينجيدير» [۱، س. ۱۶[.
۲۰۰۵-اینجي ايل مايين ۱۲-ده ائرمنيلرين معنوي ليدئري آران کئشيشيان تهرانا سفر ائديب. اونو بورادا ايران ايسلام رئسپوبليکاسي نين ايسلام علاقه لري و مدنيت تشکيلاتي نين رهبري حجت الاسلام ماحمود محمدعلي اراکي قارشيلاييب. ائرمني کئشيشي ايرانلا ائرمنيستان آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنمه سيندن دانيشيب. اراکي گنجلر آراسيندا دينه اينانجين آرتماسينا ديقت چکه رک بو مسئله لره اؤنمين آرتيريلماسيني سؤيله ييب. بيرينيجي آران

گون ايراندا قاليب. او، اؤلکه نين ايصفهان، مرکز، شرقي آذربايجان، غربي آذربايجان ايالتلرينده ائرمني ايجماعسي نين تمثيلچيلري ايله گؤروشوب و اونلارلا ائرمنيستانا يارديم مسئله سيني موزاکيره ائديب.

ژوئن-ين ۱-اينده تبريزده يئرلي تيجارت پالاتاسي نين نوماينده لري ائرمنيستان ايش آداملاري ايله گؤروشوب. طرفلر ايقتيصادي- تيجارت علاقه لري نين گئنيشلنمه سيندن دانيشيبلار. شرقي آذربايجان ايالتي گؤمروک اورقانلاري نين نظارتچيسي رضا کاوياني بيلديريب کي، ائرمنيستانا ايخراج اولونان غيري نفت سئکتورونا عاييد ماللارين ۷۵%-ي بو بؤلگه نين اوزرينه دوشور. اونون سؤزلرينه گؤره، ۲۰۰۴-اونجو ايلده ايراندان ائرمنيستانا ۱۵۵ ميليون ۹۴۷ مين ۱۰۵ دوللارليق مال ايخراج اولونوب. بونون ۱۱۷ ميليون ۵۹۵ مين ۵۴۷ دوللار شرقي آذربايجانين پايينا دوشور. ائرمنيستان ايسه ايرانا بونون قارشيليغيندا ۲۳ ميليون ۳۲۳ مين ۶۵۳ دوللار ديرينده مال ايخراج اولونوب.بای بک

ايکي اؤلکه آراسيندا علاقه لرين گئنيشلنديريلمه سينده تبريز شهرينده ائرمنيستانين باش کونسوللوغونون آچيلماسي موهوم آدديم اولدو. بو هاقدا اييونون اوللرينده شرقي آذربايجان عيالتي نين باشچيسي ايله ائرمني نوماينده هئيتي آراسيندا دانيشيقلار آپاريلميشدي.

ائرمنيستانين مشهور بسته کاري لوريس چکناچوريانا ايران پرئزيدئنتي محمد خاتمي اؤلکه نين «بيرينجي درجه لي مدنيت خاديمي» اوردئني وئريب. خاطيرلاداق کي، بو ائرمني بسته کارينا بيرينجي وازگئن ۱۹۷۷-اینجي ايلده «سويقيريم»لا باغلي فعاليتينه گؤره بيرينجي درجه لي «موقدس سااک مئسروپ» اوردئنيني وئرميشدي.

بو گونلرده ايرانين ائنئرگئتيکا ناظيري حبيب الله بی طرفله ائرمنيستانين ائنئرژي نازيري آرمئن مووسئسيان آراسيندا ائنئرگئتيکا ساحه سينده امکداشليغا داير مئموراندوم ايمضالانيب. همين سنده گؤره، طرفلر اساس ائلئکتريک خطي نين چکيليشينه باشلاياجاقدير. بو لايحه ۲۰۰۷-اینجي ايلين سونوندا باشا چاتاجاق.

ژوئن-ين ۱۶-سيندا ايرواندا ايرانين تعليم- تربييه ناظيري مورتضي حاجي ايران ايله ائرمنيستان آراسيندا ايقتيصادي امکداشليق کوميسياسينن صدري، ائرمنيستان رئسپوبليکاسي پرئزيدئنتين ايجرا آپاراتي نين رهبري آرتاشئس تومانيانلا گؤروش کئچيريب. گؤروش زاماني طرفلر ايقتيصادي امکداشليغا داير بيرگه کوميسيانين علم، تحصيل مسئله لرينه توخوناراق اونون اينکيشاف ائتديريلمه سيني وورغولاييبلار. ائرمنيستان پرئزيدئنت آپاراتي نين رهبري وورغولاييب کي، امکداشليغين گئنيشلنديريلمه سيندن اؤترو اؤلکه سي نين عالي تحصيل مؤسيسه لرينه ايرانلي طلبه لرين داخيل اولماسي اوچون شراييط ياراديلاجاق. قئيد ائدک کي، ائرمنيستاندا ايرانلي طلبه لرين سايي ۲۰۰-دن ۲۰۰۶-اینجي ايله کيمي ۱۴۰۰ نفره قدر آرتيب [۴، س، ۵۲-۵۵].

ايراندا ائرمنيلرين فعاليتينه، موختليف پئشه ساحه لرينده بير سيرا اوستونلوکلري تأمين ائديلميشدير. ايران چوخ ميللتلي اؤلکه اولماقلا ياناشي، هم ده چوخ دينلي دؤولتدير. ۱۹۸۰-اینجي ايللرين اوللرينده آيت الله خميني ايسلام قايدالارينا عمل اولونماسي ايله باغلي بير سيرا فرمانلار وئرميشدي. اونلاردان بيري بئله ايدي: ائرمنيلرين دوکانلارينا و باشقا بئله اوبيئکتلري نين اونلارا عاييد اولماسينا داير همين موسيسه نين گيريشينده، گؤرونن يئرده لؤوحه وورولموشدور. بو، موسلمانلارين همين يئرلردن آليش-وئريش ائتمه مه سي و يئمک يئمه مه سي کيمي ايشلرين گؤرولمه سيني قاداغان ائديردي. بوندان باشقا، همين لؤوحه لر اونلارلا هر هانسي بو ساياق علاقه لرين حرام اولدوغونو گؤسترمک اوچون وورولوردو [۴، س. ۵۲].

ائرمنيستان پرئزيدئنت آپاراتي نين باشچيسي آرتوشئس تومانييان تهراندا اولموش، ايران عالي تهلوکه سيزليک شوراسي صدري ايله گؤروشموش و بيرگه تهلوکه سيزليگي مؤحکملتمک حاقيندا فيکير موباديله سي آپاريلميشدي. موزاکيره لرين گئديشينده ايقتيصادي لايحه لرين ايجراسي نين و کوممونيکاسييا خطلري نين چکيليشي نين سورعتلنديريلمه سي، ايقتيصادي- تيجارت و مدني علاقه لرين اينکيشاف ائتديريلمه سي، تبريزده ائرمنيستان کونسوللوغونون آچيلماسي و ساير گوندمه گتيريلن مسئله لر اولموشدور. ايرانين خاريجي تيجارتينه (ايخراجات و ايدخالات) عاييد رسمي ستاتيستيکادا گويا «بلوکادا» وضعييتينده ياشايان ائرمنيستان ايله ايرانين تيجارت علاقه لرينده کي جانلانما، خوصوصآً ائرمنيستانين احتياج دويدوغو بير سيرا ضروري ماللارين و محصوللارين ائرمنيستانا ايخراجاتي، ايراندا مقدس کيتابيميز» «قرآني-کريم»ين احکاملاريني قبول ائدن اينسانلاري هيدتلنديرمه يه بيلمز [ ۳].

۱۹ دئکابر ۱۹۹۸-اینجي ايلده ايران خارجي ايشلر ناظيرليگينين مرکزي آسيا و قافقاز مرکزينده کئچيريلن «ايران و ائرمنيستان: دونن، بو گون و صاباح» سئميناريندا ائرمنيستان پرئزيدئنتي نين مصلحتچيسي باخان خابانئسيان قئيد ائتدي کي، بو اؤلکه لرين قارشيليقلي موناسيبتلري و امکداشليغي تا قديمدن، داها دقيق دئسک، ۴ مين ايلدن آرتيقدير کي، داوام ائدير. ان اساسي ايسه بو موناسيبتلرين داها دا سيخليغي و باغليليغي اهمنيلر و ساسانيلر دؤورونده ده قاباريق شکيلده اؤزونو بوروزه وئريردي. بو ايکي خالق هئچ واخت اؤز آرالاريندا بير- بيرينه اعتيبارسيزليق حيس ائتمه ييبلر و تاريخ بويو بير- بيرينه گوونه رک سيخ علاقه لرده اولوبلار. هر ايکي خالق بو اعتيباري اؤز اجدادلاريندان واريثليک کيمي قبول ائديب و موعاصير دؤورده ده بو موناسيبتلر داوام ائدير [۶، پ.۱۱۶-۱۱۷].

دونيانين بير چوخ اؤلکه لرينده اولدوغو کيمي ايراندا دا ائرمني ايجماعسي خوصوصي تشکيلاتلانيب. حاضيردا ايجماع ايکي اؤلکه موناسيبتلري نين اينکيشافينا اؤز تاثيريني گؤسترير. ايراندا ائرمني ايجماعسي ۱۷-اینجي عصرين اولينده شاه عباسين قافقازا يوروشو دؤورونده يارانميشدير. بورادا ائرمنيلر اساساً تهران، ايصفهان، تبريز، اورميه، اهواز و اراک شهرلرينده ياشاييرديلار. حاضيردا رسمي منبعلره گؤره ايرانين ائرمني اهاليسي نين سايي ۲۰۰ مينه ياخيندير. اونلارين اکثريتي تيجارت و صنعتکارليقلا مشغول اولور. شهر اهاليسي آراسيندا حکيملر، مهنديسلر، دؤولت قوللوقچولاري، عالي مکتب معليملري، بيزنئسمنلر ده واردير. ۱۹۷۹-اونجو ايلده ايران اينقيلابي نين غلبه سيندن سونرا ميلليتجه ائرمني اولان ايري زاوود و فابريک صاحیبلري ايراندان آبش-آ و غربي آوروپا اؤلکه لرينه گئتميشلر.

ايجمانين حياتيندا دوغوم، اؤلوم، کبين، بوشانما و ساير حاقيندا شهادتنامه وئرمک حوقوقو اولان ائرمني کيلسه سي مهم رول اوينايير. بورادا ۳۰-آ قدر ائرمني قريقوريان کيلسه سي فعاليت گؤسترير. اونلاردان ۷-اي تهراندا، ۶-سي اصفهان-دا، قالانلاري ديگر ۱۷ شهرلرده دير. بوندان باشقا، ائرمني کاتوليک و يئوانگئليست کيلسه لري ده مؤوجوددور.

ايرانين کونستيتوسيياسينا (آناياسا) گؤره، ائرمني مکتبلرينده دينين و ائرمني ديلي نين تدريسينه ايجازه وئريلير. حاضيردا ايراندا ۵۹ ائرمني مکتبي و ۱۳ اوشاق باغچاسي فعاليت گؤسترير کي، اونلاردان دا موافيق اولاراق ۳۳-و و ۵-ي تهران شهرينده دير. ايصفهان اونيوئرسيتئتينده ائرمني ديلي و ادبياتي فاکولته سي فعاليت گؤسترير. هر ايل فاکولته يه قبول ائديلن ۲۵ طلبه دن ۸-ي ميلليتجه ائرمنيدير.

بورادا ۳۰-آ قدر ائرمني جمعيتي فعاليت گؤسترير. بو جمعيتلرده ادبي گئجه لر، کونسئرتلر، تئاتر گؤروشلري و ساير کئچيريلير. عيني زاماندا «ايران ائرمني يازيچيلاري ايتيفاقي» مؤوجوددور. هر ايل «آرارات» ايدمان کومپلئکسي نين بايراغي آلتيندا عوموم ائرمه ني ايدمان اويونلاري کئچيريلير [۷، ص. ۵۷-۵۸].

ايراندا ائرمنيلرين ايکي رسمي تشکيلاتي واردير. بو راديکال ميلتچي-بورژوا پارتيياسي اولان داشناکسوتيون و پروقرئسسيو پارتييالاريدير. ۱۹۲۰-اینجي ايلين نويابريندا ائرمنيستاندا داشناک اوصول-ايداره سي دئوريلديکدن و سووئت حاکيميتي قورولدوقدان سونرا داشناکسوتيون ايران اراضيسينده گئنيش ياييلماغا باشلادي. او دؤورده داشناک حؤکومتي عضولري نين بير چوخونون ايراندا اولماسي داشناکسوتيون پارتيياسي نين آنتي-سووئت فعاليت ايستيقامتيني موعينلشديردي.

داشناکسوتيون ايرانداکي ائرمني ايجماعسي نين سوسيال-مدني حياتينا دئمک اولار کي، تاماميله نظارت ائدير. اونون مطبوعات اورقاني اولان - ائرمني ديلينده گونده ليک نشر اولونان «اليک» قزئتيدير. بو قزئتدن باشقا، ائرمني ديلينده «ايران ائرمنيلري نين ميللي- مدني ايتتيفاقي»نا مخصوص اولان «سياساي» آدلي آيليق ژورنال و «ائرمني خالق ايتيفاقي»نين «آراز» آدلي آيليق قزئتي نشر اولونور. ايراندا ائرمني ايجماعسي اوچونجو يئپارخييا - تهران، تبريز و ايصفهان يئپارخييالارينا بؤلونورلر. بو يئپارخييالاردا ياراديلميش شورالار رسمي اولاراق ايجماعنين پراکتيک فعاليتينه رهبرليک ائدير و ايدماني ايرانين حاکيميت دايره لري قارشيسيندا تمثيل ائديرلر. شورالار تاماميله داشناکلارين نزارتي آلتينداديرلار. مکتبلرين اکثريتينه، ميللي- مدني و ايدمان ايتتيفاقلارينا دا داشناکسوتيون پارتيياسي حيمايدارليق ائدير [۷، ص. ۵۷-۵۸]. عوموميتله، ايرانلا ائرمنيستانلا ياخينلاشماسي و سيخ علمي، مدني، ايقتيصادي علاقه لرين ياراديلماسينا طرفلر هميشه جيدي ماراق گؤسترميشلر.

ايران-ائرمنيستان مدني علاقه لري نين اينکيشافي ۱۹۹۱-اینجي ايلدن سونرا ايکي اؤلکه آراسيندا سياسي علاقه لر قورولماسي ايله باشلاميشدير. مدني علاقه لر ساحه سينده ايکي اؤلکه علمي مرکزلري، تحصيل اوجاقلاري ساحه سينده کي علاقه لري قئيد ائتمک اولار. ائرمنيستان علملر آکادئميياسي: ائرمنيستانين ايرانشوناسليق تدقيقاتي ۳ آيري مرکزده، يعني ائرمنيستان رئسپوبليکاسي علملر آکادئميياسي، ايروان اونيوئرسيتئتي و «ماتناداران» دؤولت اليازمالار خزينه سينده حياتا کئچيريلير. همين رئسپوبليکادا ان اساس علم مرکزي اولان ائرمنيستان علملر آکادئميياسي ۱۹۴۳-اونجو ايلده ايرواندا تأسيس ائديلميشدير و بئش شعبه يه و ۲۷ اينستيتوت و علمي شورايا ماليکدير. مدنيت و ادبيات ساحه سينه عاييد تدقيقاتلار ايجتيماعي علملر شعبه سينده و ايران مدنيتي و تاريخي ايله علاقه دار اولان شعبه لر بونلاردير: شرقشوناسليق دايره سي، تاريخ اينستيتوتو، آچاريان آدينا ائتنوقرافييا و آرخئولوگييا اينستيتوتو، آبگييان آدينا ادبيات اينستيتوتو، اينجه صنعت اينستيتوتو، فلسفه و حوقوق اينستيتوتو، همين شعبه نين رسمي نشرياتي، ائرمنيستان ائلملر آکادئميياسي نين ايجتيماعي علملر پئيکي آدلانير. همين شعبه تاريخ و ديلچيليک درگيسي آديندا ديگر درگييه ده ماليکدير. ائرمنيستانين تاريخ موزه سي ده ائرمنيستان علملر آکادئميياسينا باغليدير [۱۱، ص.۱۱۳].

ائرمنيستان علملر آکادئمياسي نين ديگر بؤلمه سي، ۱۹۶۸-اینجي ايلده تأسيس ائديلن ايروان اونيوئرسيتئتي نين شرقشوناسليق اينستيتوتودور. ۱۹۴۰-اینجي ايلدن ايروان اونيوئرسيتئتينده شرق ديلچيليگي آديندا فاکولته نين آچيلماسي ايله، بو اونيوئرسيتئتين ايرانشوناسليق تدقيقاتي يئني فورمادا آپاريلميشدير. همين فاکولته سونرالار شرقشوناسليق اينستيتوتونا چئوريلدي. ايرانشوناسليق آراشديرمالاري، فارس ديلي، ادبياتي و تاريخي ائلجه ده ايرانلا باغلي اولان ديگر ايختيصاصلارين تدريسي ايله ياناشي حياتا کئچيريلدي. همين اينستيتوتدا قديم و موختليف يئني ايران ديللري، فارس ادبياتي، بوگونکو فارس ديلي، ايرانين موعاصير و قديم تاريخي نين ايقتيصادي و ايجتيماعي جهتلري ايختيصاصلاري مؤوجوددور [۱۱، ص.۱۱۳-۱۱۴].بای بک

ايران- ائرمنيستان مدني موناسيبتلرينده اينجه صنعت ساحه سينده علاقه لر ده دقت يئتيريلير. ائرمنيستان ادبيات و اينجه صنعت موزه سي (ه. چارئنتس) بو ساحه ده خوصوصي رول اوينايير. بو موزه ايرواندا ائرمني يازيچيلاري نين اليازما نوسخه لري نين ساخلاما يئريدير. ائله جه ده بو موزه ده کلاسيک فارس ادبياتي، او جومله دن فيردوسي، سعدي و ايران موسيقيسي، اونون ائرمني موسيقيسي ايله باغليليغي حاقيندا ائرمني موسيقيچيلري طرفيندن يازيلان موختليف ديسسئرتاسييالار و فارس ديلينده اليازما نوسخه لري ساخلانيلير [۱۱، ص.۱۱۶]. ايکي اؤلکه موزئيلري آراسيندا واختاشيري کئچيريلن سرگيلر بو علاقه لرين داها دا سيخلاشماسينا موثبت تاثير گؤسترير.

ائرمنيستان اوزون عصرلر بويو ايران حاکيميتي آلتيندا اولوب. اونا گؤره ده، ايکي اؤلکه و ايکي ميلت آراسيندا چوخلو مدنيت اورتاقليقلاري و قاريشمالار مؤوجودور. ايکي اؤلکه آراسيندا مؤوجود مدني علاقه لره نظر يئتيرسک اونلاري آشاغيداکي ساحه لره بؤلمک اولار:

- توريزم ساحه سينده امکداشليغين اينکيشاف ائتديريلمه سي؛
- ايکي اؤلکه نين کينو فئستيواللاريندا ايشتيراک ائتمه سي؛
- هر ايکي اؤلکه ده فارس و ائرمني ديللري نين ياييلماسي ايستيقامتينده گؤرولن ايشلر؛
- ايرواندا فارسجا ديللي کيتابخانانين تأسيس ائديلمه سي؛
- کينو فيلملرين موباديله سي و اونلارين نوماييش ائتديريلمه سي؛
- ايدمان ساحه سينده گئنيش امکداشليق، بيرگه تورنيرلرين تشکيلي، تجروبه موباديله سي؛
- موسيقي ساحه سينده امکداشليق؛
- ايروان اونيوئرسيتئتينده فارس ديلي فاکولته سي نين آچيلماسي و عيني زاماندا ايصفهان اونيوئرسيتئتينده ائرمني ديللي فاکولته نين فعاليت گؤسترمه سي؛
- ائرمنيستان تئلئويزيياسيندا فارس ديلينده پروقراملارين ياييملانماسي و ساير.

ايرانين خاريجي سياستي نين اساس پرينسيپلريني نظره آلاراق موسلمان ايران دؤولتي نين ائرمنيستانلا بير چوخ حالدا بيرلشمه سي اونلارين آذربايجانا قارشي اوغورلار قازانماسينا ايمکان وئرير. بونا ميثال اولاراق، داغليق قاراباغ موحاريبه سي دؤورونده ائرمنيلرين الده ائتديکلريني، ۱۹۹۲-۹۳-اونجو ايللرده آذربايجاندا سياسي گرگينليگين يارانماسيندا اونلارين بيرگه سعييني و آذربايجان اراضيسي نين بير حيصه سي نين ائرمنيلر طرفيندن ايشغاليني گؤسترمک اولار. ايرانداکي رئژيم ايران اراضيسينده ياشايان سايجا چوخ اولمايان (۱۲۰-۱۴۰ مين نفر) ائرمنيلره باشقا آزليقلارا نيسبتاً اهميتلي گذشتلر ائتمه سي، اونلارا اؤز ديللرينده تدريس، مطبوعات آزادليغي و ايران ايسلام شوراسي مجليسينده دئپوتات يئري وئرمکله تکجه ائرمنيستانين رغبتيني يوخ، هم ده موختليف اؤلکه لرده فعاليت گؤسترن ائرمني لوببيسيني اؤز طرفينه چکمه يه چاليشير. ائرمني لوببيسي تورکلره قارشي عوموم ائرمني بيرليگي ياراتماقدا و تاريخي تورک تورپاقلاريندا ايديعاچي اولماقدا اصرارليدير.

بو ايسه ايرانين تورکلره موناسيبتده کي استراتئگيياسي اوچون الوئريشليدير. بوندان باشقا ايران ائرمنيستانلا ايستي موناسيبتلرده اولماسي اونون آوروپا اؤلکه لري ايله علاقه ده ائرمني دياسپوراسي طرفيندن بير چوخ حاللاردا دستکلنمسينه ايمکان وئرير.

قئيد اولونانلاردان علاوه ائرمنيستانين ترانزيت اهميتي، ايران- تورکيه- آوروپا خطينه آلتئرناتيو کيمي پلانلاشيبدير، ايران- ائرمنيستان ايقتيصادي علاقه لري، بو علاقه لرده ايرانين ائنئرژي، ياناجاق و تيجارت ساحه سينده اينکيشافداکي ديناميکا ائرمنيستانين اينديکي وضعيتينده اونون اوچون چوخ اؤنمليدير.

ايران و ائرمنيستانين مدني ساحه لرده او جومله دن دين، ديل، عنعنه ، تاريخ و ساير ساحه لرده هئچ بير اورتاق نؤقطه لري اولماديغي حالدا ائرمنيلر اؤزلريني آرييا کؤکلو فارسلارين قارداشي، بو کؤکدن عمله گلن قول حساب ائديرلر. فارس شووينيزمي اوچون الوئريشلي اولان بو ايديعا ائرمنيستانين ايراندان داها آرتيق فايدالانماسينا و ايرانداکي ائرمنيلره داها چوخ ايمتياز قوپارماسينا شراييط يارادير [۱۲].

بئله ليکله، تدقيق اولونان دؤورده ايرانين قافقاز سيياستي کونتئکستينده ايرانين آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله موناسيبتلرده ايکيلي استاندارد سياستي اولماسينا شوبهه قالمير. بير طرفدن، آذربايجان رئسپوبليکاسيني اؤزونه ياخين موسلمان قارداش اؤلکه سايير، اونونلا موخ