ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (۱۱) - احمد يزداني (يازي ديزيلري)
بای بک، آذربایجان | آننا, ۲۸-ي چيلله , ۱۱۰۰۷ اینجی ایل, چولا ۰۶:۲۹ [گ.ؤ] | تورکجه, مقاله
 |
. | ایکینجی دونیا محاربه سی دؤورونده ایران کؤرفزی ایله سوویت اتّفاقی آراسیندا علاقه یول لاری نین تهلکه سیزلیی نین تامین ائدیلمه سی مقصدیله ، ایران اؤلکه سی انگلیس ، آمریکا و سوویت اوردوسو طرفیندن اشغال ائدیلدی . متّفقلر اوردولاری نین مداخیله سی ایله ایرانین خارجی اؤلکه لرله علاقه لرینده یئنی بیر مرحله باشلاندی. آمریکانین ایرانا نفوذو بو دؤوروده ن سونرا گئتدیکجه آرتماغا باشلادی . ایراندا، حادثه لرین بئله انکشافیندان چوخ دا ناراضیلیق اولونمور. چونکو آمریکا هر ایکی اشغالچی دولته – انگلیس و سوویت اتّفاقینا- قارشی عکس قوّه تشکیل ائدیردی. بونا گؤره ده ایران حاکمیتی |
ایکینجی دونیا محاربه سیندن مصدّق دؤورونه دک !
ایکینجی دونیا محاربه سی دؤورونده ایران کؤرفزی ایله سوویت اتّفاقی آراسیندا علاقه یول لاری نین تهلکه سیزلیی نین تامین ائدیلمه سی مقصدیله ، ایران اؤلکه سی انگلیس ، آمریکا و سوویت اوردوسو طرفیندن اشغال ائدیلدی . متّفقلر اوردولاری نین مداخیله سی ایله ایرانین خارجی اؤلکه لرله علاقه لرینده یئنی بیر مرحله باشلاندی. آمریکانین ایرانا نفوذو بو دؤوروده ن سونرا گئتدیکجه آرتماغا باشلادی . ایراندا، حادثه لرین بئله انکشافیندان چوخ دا ناراضیلیق اولونمور. چونکو آمریکا هر ایکی اشغالچی دولته – انگلیس و سوویت اتّفاقینا- قارشی عکس قوّه تشکیل ائدیردی. بونا گؤره ده ایران حاکمیتی آمریکالی مصلحت چیلر دعوت ائتمه یه چالیشیردی. آمریکالی مصلحت چیلردن عبارت چوخلو بئله هیات لر، محاربه و قسما محاربه دن سونرا کی ایل لرده ایراندا فعالیت گؤسترمیشلر. (۱)
مثال اوچون ۱۹۴۲ – نجی ایلین اکتبرینده آمریکالی ژنرال شوارتسکف ایران اوردوسونون یئنیده ن قورولماسینا باشلاییر. آمریکا خارجی ایشلر ناظیرلیی نین مصلحتی ایله ۱۹۴۳ – نجو ایلده میلس پانگ Milspang ایران مالیّه ایشلری نین باش اداره ائده نی تعین ائدیلیر. آنجاق او ، ۱۹۴۵ – نجی ایلده فعالیتی نی دایاندیرمالی اولور . آمریکانین ایرانا کومک اتمه سینین داها بیر سببی ۱۹۴۶ – نجی ایلده کی ” سوویت اتفاقی بحرانی ” آدلانان حادثه اولور.باي بک
۱۹۴۵ – نجی ایلین سپتامبر آییندا ، متفقلرین خارجی ایش ناظیرلری ، لندن ده تشکیل تاپان کنفرانسدا بو قرارا گلیرلر کی ، متفقلر اوردوسو ۱۹۴۶ – نجی ایلین مارتینا قده ر ایراندان چیخسینلار. لاکن بو کنفرانسدان بیر نئچه گون سونرا قیزیل اوردونون اشغالی آلتیندا اولان آذربایجان ایالتینده ” آذربایجان دموقرات فرقه سی ” نین باشچیسی سید جعفر پیشه ورینین رهبرلیی آلتیندا “خود مختار آذربایجان ملّی حکومتی” قورولور. آذربایجان لا یاناشی کوردوستاندا ۱۵ – دسامبر ۱۹۴۵ – نجی ایلده قاضی محمدین رهبرلیی آلتیندا مهاباد شهرینده خودمختار کوردوستان جمهوریسی اعلان ائدیلیر . بو حادثه لر سبب اولور کی ، سوویت اوردوسو ایرانین شمالیندا قالسین .
خودمختارلیق سیاستیندن قؤرخویا دوشن تهران حکومتی همان ایلین نوامبر آیی نین ۱۷ – ده سوویت اتفاقی نین سفارتینه اعتراض یادداشتی وئریب و سوویتلرین آذربایجان دموقرات فرقه سیندن حمایه سی و ایرانین داخلی ایشلرینه مداخله سینه اعتراض ائدیر . آمریکا پرزیدنتی “ترومن” استالینه یازدیغی مکتوبدا ، سوویت اوردوسونون ایراندان چیخماسینی طلب ائدیر . بونلارلا یاناشی ایران و سوویت اتفاقی آراسیندا دانیشیقلار گئدیر. لاکن بو دانیشیقلار نتیجه وئرمیر . بونا جواب اولاراق ، ایران دولتی بو مسئله نی تهلکه سیزلیک شوراسی قارشیسیندا قالدیرماغی قرارا آلیر .
تهلکه سیزلیک شوراسی ۳۱ – ژانویه ۱۹۴۶ – نجی ایلده بو مسئله یه باخیب و مصلحت گؤرور کی ، بو مسئله ، دخلی اولان دولتلر آراسیندا بیر باشا دانیشیقلارلا حلّ اولوب و اونون نتیجه سی بو شورایا وئریلسین . تهلکه سیزلیک شوراسی بو مسئله حاققیندا ایکینجی مذاکره کئچیرمه دن اوّل ، ایران دولتی ، سوویت اتفاقی ایله بیر مقاوله باغلاییر . بو مقاوله- یه اساسا سوویت اتفاقی ایراندان بوتونلوکله چیخماغا حاضیر اولدوغونو بیلدیریر و بونا قارشیلیق ، ایرانین باش ناظری قوام السلطنه ده ن نفت امتیازی نین آلینماسی و سوویت – ایران شرکتی نین یارادیلماسینا تامینات وئریلمه سی شرطی علاوه ائدیر . بئله لیکله ایران مسئله سی تهلکه سیزلیک شوراسی نین گونده لیینده ن چیخاریلیر . ۹ – مای ۱۹۴۶ – نجی ایلده سوویت اوردوسو ایرانی ترک ائدیر .
آذربایجان و کوردوستان ملی حکومتلری حاقدا اجمالی اولاراق قید اولونمالیدیر کی ، بو حرکتلر ملی – دموکراتیک کاراکتره مالیک ایدیلر و اساس قانونا علاوه نین ۹۰ ، ۹۱ ، ۹۲ و ۹۳ – نجو بندلریله (ایالت و ولایت انجمنلری) تام اویغونودولار .
بو حاقدا آذربایجان دموقرات فرقه سی نین مراجعتنامه سینده دئییلیر : ” بیر دئییریک کی ، آذربایجان تؤرپاغیندا ۵ میلیونلوق بیر خالق یاشاییر. اونلار اؤزلری نین کمیت لرین تانیمیشلار . اؤزلرینه مخصوص دیل لری ، آیری بیر عادت و رسوملاری واردیر. بو خالق دئیر کی ، بیر ایسته ییریک ایرانین استقلالینی و اراضی بوتوؤلویونو حفظ ائتمکله برابر ، اؤز داخیلی ایشلریمیزی اداره ائتمکده مختار و آزاد اولاق ….” و یا خود : ” …. بوش فیکیر و چوروک ادّعا دیر کی ، دئیرلر : محلی اختیارات و فدراسیون اصولو ، مرکزیته ضرر وورا بیلر . بونون عکسینه تجربه ثابت ائتمیشدیر کی ، قبیله لر ، ملّت لر و مرکزدن خارج یاشایان اهالی نین هر قدر مستقل و آزاد صورتده دولت ایشلرینه مداخله و اشتراک لاری تامین ائدیلیرسه ، او نسبت ده اونلارین وطنه علاقه لری و محبت لری آرتیق و محکم او بیلر…. مشروطه خواهلیق جریانینی یارادانلار و ایران قانون اساسینی یازانلار ، ایالت و ولایت انجمنلرینی ایره لی چکیب و چالیشمیشلار کی ، بو واسطه ایله عموم ایران خالقینی مملکتین مقدراتینی تعین ائتمکده شریک ائتسینلرو ایالت و ولایت لرین احتیاجلارینی ، اونلارین اهالیسی واسطه سیله یئرینه یئتیرمه یه چالیشسینلار”.باي بک
داها دوغروسو گونئی آذربایجانین ایراندان آیریلماسی و سوویتلر اتفاقیله بیرلشمه سی او واختکی آذربایجان ملی حکومتین ایستگی دئیلدیر. آذربایجان ملی حکومتین ایستگی آنجاق ، آذربایجاندا خودمختارلیغین برپا ائدیلمه سی ، مرکزی فارس حکومتی نین آغالیغینا سون قویولماسی و رضا شاه دؤوروندن آذربایجانا قارشی ایره لی سورولن اقتصادی ، مدنی و ملیّ استعمارین سونا چاتماسی ایدی . بو حاقدا مرکزدن گؤنده ریلن دولت نماینده لری (مرتضی قلی بیات و دولتشاهی) و آذربایجان ملی هیاتین نماینده لری (پیشه وری ، شبستری ، بی ریا و فریدون ابراهیمی) آراسیندا آذر آیی نین ۱۷ – سینده تبریز شهرینده آپاریلان مذاکره ده او جمله دن دئییلیر :
- بیات : ” مختاریتدن هدفینیز نه دیر؟ انسان بو کلمه دن قؤرخویا دوشور. یاخشی اولار کی ، باشقا بیر زاد اونون یئرینه قویولا”.
پیشه وری ملی مختاریت کلمه سینی شرح وئریب و بیر نئچه مثال سویس و بیرلشمیش آمریکا اؤلکه سیندن گتیریب دئیر : “مختاریت آذربایجان ملّتی نین ایستکلرینین اجرا اولماسینا بیر ضمانت (گارانت) دیر و بو اوچوندور کی ، آذربایجان ملتی نین ایندیکی قورتولوش حرکتی ، مشروطیت انقلابی وخیابانی قیامی دک مرکزین تؤولاندیریجی و یالان سیاستی نتیجه سینده آرادان گئتمه سین” .
استالین و سوویت اتفاقی نین آذربایجانا عاید اولان سیاستی حاقدا دئمک اولار کی ، بو سیاست آذربایجان ملی حکومتی و اونون رهبرلیینده اولان بعضی سؤل تمایلّو شخصلرین “انترناسیونالیزم” اینانجلاریندان سو استفاده ائتمک و اونلاردان آنجاق اؤز گیزلی منفعت لری اوغروندا “حمایه” ائتمک ایدی . چونکو مسکو ایرانین باش ناظری قوام السلطنه دن شمال نفت امتیازی وعده سی آلماقلا بو “حمایه” یه تئزلیکله سون قویور.
مسکو و تهران آنلاشمالاریندان سونرا ، سوویت ضابط لری، سوویت اوردوسو طرفیندن آذربایجان ملی حکومتین اختیارینا قؤیولان آغیر سلاحلاری او جمله دن خمپاره و توپ سلاحلارینی گری آلیر.
آمریکا و انگلیس دولتلرین راضیلیغی ایله شاه قوشونلاری ۱۹۴۵ – نجی ایلده ملی حکومت و مرکزی حکومت آراسیندا باغلانمیش ۱۰ – مادّه لی مقاوله نین ضدّینه ، آذربایجانا هجوم ائدیر.بو آرادا سوویت اتفاق نین سیاسی مسئول لاری آذربایجان ملی حکومتین رهبری پیشه وری دن آذربایجان ملیّ قوشونون شاه گؤنده رن اوردوسو قارشیسیندا مقاومت ائتمه مه یینی ایسته ییر. پیشه وری ایسه آذربایجانین تسلیم اولماسی ایله جدّی شکیلده مخالفت ائدیر. بونا رغما اونا بو شرایطده “یولداشلار” امرینی یئرینه یئترمکدن باشقا بیر یؤل قالمیر . پیشه وری ایران سرحد دیندن چیخیب و یا خود چیخماغا مجبور ائدیلیر کن ، فرقه نین رهبرلیی رادیو و تلگراف وسیله لریله ملی قوشونون جبهه لردن گری چکیلمه سینه فرمان وئریر.بونونلا یاناشی فرقه رهبرلیینده اولان شبستری و دکتر جاوید رسمی قطع نامه ایله مرکزدن گؤنده ریلن قوشونون آذربایجانا “گلمه سیله ” راضیلیق وئریر.
مرکزدن گؤنده ریلن قوشون شاهین امرینی “گئدین آذربایجانی آتشه توتون ، اورانی یئرله یکسان ائدین ” یئرینه یئتیریر. آذربایجان اشغال اولاندان سونرا اونودولماز جنایت لر باش وئریر. تخمینا ۴۰ مین انسان وحشیجه سینه اؤلدورولو و یا دار آغاجلاریندان آسیلیر. آمریکالی وکیل ویلیام داگلاس بو صحنه لره شاهید اولور کن یازیر : “ایران اوردوسو آذربایجانا گلیر کن وحشت یاراتدی. عسگرلر قتل- عارت ائدیب سویماغا باشلادیلار. ال لری چاتانا و ایسته دیکلرینه صاحیب چیخیردیلار. اشغالچی روس عسگرلرین رفتاری نجات وئره ن وحشی لشمیش شاه قوشونون رفتاریندان داها یاخشی ایدی .بو رفتار آذربایجاندا فوق العاده چیرکین خاطره بوراخدی . کندلی لرین واری ، مال – قاراسی غارت ائدیلدی. قادینلارا و قیزلارا تجاوز اولوندو. قوشونون رسالتی آذربایجانی نجات وئرمک ایدی. لاکین اونلار جماعتی غارت ائدیب ، اؤلوم و محو اولما قؤیدولار…”.باي بک
میانا شهرینده عزیزه آدلی بیر محترم قادینی فرقه نین قادینلار تشکیلاتی نین عضوو اولدوغونا گؤره ائویندن چیخاریب پلیس مرکزینه (شهربانیه) آپاریرلار. شهربانی اداره سی نین قاباغیندا الله دان خبر سیز بیردین خادمی فتوا ایله دموقراتلارین جان ، مال و ناموسلارینی حلال اعلان ائدیر. بئله لیکله آلچاق و شرفسیزلر پلیس اداره سی قارشیسیندا، سیرایا دوزولوب و بیر اسیر دوشموش قادینا تجاوز ائتمک اوچون سیرا ایله گیریب چیخیردیلار … (۲)
ملّی حکومت بیر ایل لیک عمرونده آذربایجاندا چوخلو اجتماعی اصلاحاتلار حیاتا کئچیریر. آذربایجان خالقی نین ملی مختاریتی اعلان اولور. آذربایجان تورکجه سی آذربایجاندا رسمی دیل اولوب و تدریس اصولو بو دیلده کئچیریلیر. تبریز دانشگاهی و تبریز فیلارمونیاسی تاسیس اولور. قادینلارا کیشی لرله برابر حقوق وئریلیر. تؤرپاق اصلاحاتی اولوب و یوخسول کندلی لره تورپاق وئریلیر. خسته خانالار آچیلیب، خیابانلار اسفالت اولوب و شهرلر آبادلیغا باشلاییرو ….. *
آذربایجان ملی حکومتین عمرو سونا چاتیلاندان سونرا ، ۱۹۴۶- نجی ایلین دسامبر آییندا شاه قوشونو مهابادی اشغال ائدیب و خودمختار کوردوستان جمهوروسونون عمرونه سوی قویور. جمهورونون رهبرلری او جمله دن محمد سیف قاضی و صدر قاضی دارا چکیلیر.
سوویت اوردوسو ایراندان جیخاندان سونرا ، ایران آمریکا ایله علاقه لرین گوجلندیرمه یه باشلاییر. ۱۹۴۷ – نجی ایلده آمریکا ایران دولتینه سلاح آلماق اوچون ۱۰ میلیون دولار اعتبار وئریر. عین زاماندا حربی تحصیل پروقرامی تطبیق ائدیر. ۱۹۴۸ - نجی ایلین ۱ – مای آییندا هاوا قوّه لرین ضابط و کیچیک ضابط لریندن عبارت اولان ایلک دسته سی آمریکا دا خصوصی درس آلماق اوچون اؤلکه نی ترک ائدیر. ۱۹۴۹ – نجی ایلین اکتبر آییندا مارشال پلانیندان ایرانین دا اختیاریندا وسائط قویولور. ایرانین غربه قطعی باغلانماسی اونون ۱۹۵۵ – نجی ایلده بغداد بلوکونا (پیمان بغداد) و سونرا Cento سنتو آدلانان بلوکا قوشولماسی ایله باشا چاتیر (۳)
ایران غربله اؤز علاقه لرینی محکم لشدیرمه بیر واختدا ، پارلامنت ۲۲ – اوکتبر ۱۹۴۷ – نجی ایلده – ایران – سوویت – نفت راضیلاشماسی نین لغو ائدیلمه سی حاققیندا قرار قبول ائدیر.باي بک
۱۹۴۹ – نجی ایلده مسکووایا مئیل لی توده پارتیا سی (حزب توده) قداغان اعلان ائدیلیر و رهبرلری حبسه آلینیر. ۱۹۳۱ – نجی ایلده قداغان ائدیلمیش ایران کمونیست پارتیاسی نین داوامچیسی حساب ائدیلن توده پارتیاسی نین قداغان ائدیلمه –سیله ، سوویت اتفاقی ایراندا نه اینکی اؤزونون حربی ، هم ده سیاسی موقع لرینی ایتیریر.
بو دؤوروده ایرانین داخیلی سیاستی حاققیندا اونو دئمک اولار کی ، رضا شاهین استعفاسیندان سونرا ، پارلامنته اونون اوّلکی فونکسیونلاری قایتاریلیر . محاربه قورتاردیقدان آز سونرا مجلس نماینده لرین اجلاسلاردا تئز – تئز اشتراک ائتمه سی نتیجه سینده ، پارلامنتین فعالیت امکانی محدودلاشیر . نماینده لرین بیر حصصه سی بو یول لا حکومتین ایشینه مانع اولورلار.
بو انکشافین آرخاسیندا، ایران سیاستینده یئنی بیر علامت کیمی ، سول حرکاتی دورور. سول حرکاتی نین نماینده لری باشقا تشکیلاتلارین عضولریله بیرلیکده پارلامنتین نفوذ قازانماغینا ، شاه و غربه تمایلّو قوه لرین امکانلارینی محدودلاشدیرماغا جهد ائدیر. بو حرکتی دایاندیریب و ملی مجلیسده اعیان و اشرافلارین مئیلینه اولمایان قرارلارین قارشیسینی آلماق اوچون شاه و حکومت ، اساس قانوندا نظرده توتولموس آنجاق تطبیق ائدیلمه میش سنا مجلیسین چاغیرماغینی قرارا آلیر.
بیرینجی سنا مجلیسی ۹ – فوریه ۱۹۵۰ – نجی ایلده توپلانیر. اونون صلاحیتی ۶ ایل مدّتینه معین اولور. سنا شاهلیغین ماراقلاری ایله سیخ باغلی اولور. چونکو ۶۰ نفردن عضوون یاریسینی شاه اؤزو تعین ائدیر. بوندان باشقا ، شاهلیق حاکمیتی نی داها گوجلندیرمک اوچون ۸- مای ۱۹۴۹ – نجی ایلده موسسان مجلیسین ییغینجاق نتیجه سینده اساس قانونا علاوه نین ۴۸ – ماده سی اله دئیشیلیر کی ، ملی مجلس و سنا مجلیسینی آیری – آیریلیقدا و یا خود بیرلیکده منحل ائتمک ، شاه اوچون تمامیله آسانلاشدیریلیر.
گله جک بؤلومده مصدق دؤورو ومحمد رضا شاه طرفیندن حیاتا کئچیریلن رفرم ” آغ انقلاب” تحليل اولوناجاق . آغ انقلاب ایرانین اسکی سوسیال – اقتصادی استروکتوروندا بؤیوک دئیشیک لره سبب اولدو و نتیجه ده ۱۹۷۹ – نجی ایلین انقلابینا زمین یارادان مناسبتلری میدانا چیخاردی.
۱- Armajani, Yahya; İran, New Jersey 1972, S. 139
۲- باخ : گذشته چراغ راه آینده است ، نشر از جامی ۱۳۵۷، صفحه ۴۲۰ – ۴۲۹
3- Albrecht, Ulrich , Rüstung und Unterentwicklung, Hamburg , 1976 S. 80
* - مرتجع دین خادم لری ملی حکومت دؤورونده مختلف یول لارلا او جمله دن سوادسیز قارا ملّتین مذهبی
احساساتیندان سو استفاده ائتمکله آذربایجان ملی حکومتین کئچیردیی اصلاحاتا قارشی خرابکارلیق ائدیردیلر. بورادا عزیز بیر سویداشیمدان ائشیددییم بیر خاطره :
توفارقان شهرینده (آذرشهر) فرقه نین تشبث ایله شهرین مرکزی کوچه سی گئجه ایله اسفالت اولور. بیر نئچه گوندن سونرا شهرین مرتجع مالاّسی مسجد ده منبره چیخیب و جاماعاتا دئییر :
آی جاماعات سیز بیلیرسینیز کی ، بو خیابانی کیم اسفالت ائدیب ؟ !
بو سئوالا اؤزو جواب وئریب ، دئییر :
- دین سیزلر!
بو اسفالتین اوستونده یئریمک گناه دیر! بیلین !
- کیم بو اسفالتی ییخیب داغیدیرسا ، ثواب ایش گؤروب و قیامت گونو آلله ین قاباغیندا اوزو آغ چیخاجاق !
جهالت ایچینده عمور سوره ن جاماعات ، گئجه ایله آسفالت اولموش کوچه نین جانینا دوشوب و الینده اولان چکیش ، بیجاق ، کلفه تین و حتا قاشیق ایله آسفالتی سوکمه یه باشلاییر!!!
[1] بيراينجي بؤلوم
[2] ايکينجي بؤلوم
[3] اؤچ اونجي بؤلوم
[4] دؤرد اونجي بؤلوم
[5] بئشينجي بؤلوم
[6] آلتينجي بؤلوم
[7] يئددينجي بؤلوم
[8] سگگيزاينجي بؤلوم
[9] دوققوزاونجي بؤلوم
[10] اون اونجو بؤلوم
، بیر میللتین سسی
پایلاش | پرینت
بورا باغلي يازيلار:
- تاپيلمادي
http://www.baybak.com
بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11007.baybak.com/4150.azr
یازینین اینترنت آدرسی
یازیده ایشه آلینان اینترنت آدرسلری
[1] بيراينجي بؤلوم: http://www.baybak.com/Baybak/?p=4648
[2] ايکينجي بؤلوم: http://www.baybak.com/Baybak/?p=4713
[3] اؤچ اونجي بؤلوم: http://www.baybak.com/Baybak/?p=4895
[4] دؤرد اونجي بؤلوم: http://www.baybak.com/Baybak/?p=4993
[5] بئشينجي بؤلوم: http://11007.baybak.com/?p=30
[6] آلتينجي بؤلوم: http://11007.baybak.com/?p=291
[7] يئددينجي بؤلوم: http://11007.baybak.com/?p=515
[8] سگگيزاينجي بؤلوم: http://www.11007.baybak.com/?p=1350
[9] دوققوزاونجي بؤلوم: http://www.11007.baybak.com/?p=2322
[10] اون اونجو بؤلوم: http://www.11007.baybak.com/?p=3404
گوروش کاپانیبدی