ياشاسين آذربايجان - Long live Azerbaijan

.

گئچه نلرده آزربايجان جومهورييتي تئلئويزييونلاريندا ٢٠٠٨ ايلينين باشيندان اولماق اوزره، تورکييه تورکجه سي ايله يايينلانان پيروقرامالارا ياساق گتيريلدييي خبريني دويدوق. ياساغين گره کچه سي، بو “يابانجي” ديلين “آزربايجانجا”يا ضرر وئرديييدير. بو خبر پان ايرانيست گوجلر طرفيندن بٶيوک بير سئوينج، ايران و گونئي آزربايجان تورکلويو طرفيندنسه بٶيوک بير اوزونتو ايله قارشيلاندي. آزربايجان جومهورييتينده تورکييه تورکجه سينه گتيريله ن ياساق، بيزيم ديليميزه گتيريله ن ياساقدير. بو اولاي بئله گٶرولمه لي و آلقيلانمالي و بو اوزدن ده قينانماليدير. ديليميزين آديني (تورکجه) بيله بيلمه يه ن و اونو قوندارما “آزربايجانجا” دييه آدلانديران قوزئي آزربايجانلي يئتگيليلر، نه يين اونا ضرر وئرديييني، نه يين اونا يارار گتيرديييني نئجه آنلايابيله رلر؟

گئچه نلرده آزربايجان جومهورييتي تئلئويزييونلاريندا ٢٠٠٨ ايلينين باشيندان اولماق اوزره، تورکييه تورکجه سي ايله يايينلانان پيروقرامالارا ياساق گتيريلدييي خبريني دويدوق. ياساغين گره کچه سي، بو “يابانجي” ديلين “آزربايجانجا”يا ضرر وئرديييدير. بو خبر پان ايرانيست گوجلر طرفيندن بٶيوک بير سئوينج، ايران و گونئي آزربايجان تورکلويو طرفيندنسه بٶيوک بير اوزونتو ايله قارشيلاندي. آزربايجان جومهورييتينده تورکييه تورکجه سينه گتيريله ن ياساق، بيزيم ديليميزه گتيريله ن ياساقدير. بو اولاي بئله گٶرولمه لي و آلقيلانمالي و بو اوزدن ده قينانماليدير. ديليميزين آديني (تورکجه) بيله بيلمه يه ن و اونو قوندارما “آزربايجانجا” دييه آدلانديران قوزئي آزربايجانلي يئتگيليلر، نه يين اونا ضرر وئرديييني، نه يين اونا يارار گتيرديييني نئجه آنلايابيله رلر؟

گونئيين يازيلي- گٶرکول (ادبي) ديلي، “تورکجه”دير، “آزربايجانجا” دئييلدير

گونئي آزربايجان تاريخي بير يول آيريجيندادير. گونوموزده گونئي آزربايجان و ايران تورکلويونون اولوشدورماق و بيچيمله نديرمکده اولدوغو گٶرکول (ادبي) ديلي، اٶزونه آزربايجان جومهورييتي ادبي ديليني اولقو آلماماقدادير. بو ديل، تمل آلديغي گونئي آزربايجان و ايران´ين باشاباشينا سرپيلميش تورک خالقينين ديلي ايله، آزربايجان و تورکييه جومهورييتلري ادبي ديللرينين بيرله شمه سيندن اورتايا چيخماقدا و داها دوغروسو بو اوچونون اٶزگون و يئني بيله شگه سيدير. بو اوزدن اونو “يئنيجيل (مودئرن) باتي اوغوزجاسي” آدلانديرانلار دا اولموشدور. گونئيين گٶرکول (ادبي) ديلي، هر ايکي قونشو اٶلکه نين ادبي ديللرينه ائشيت مسافه ده دورور و اونلارين هئچ بيريسيني تک باشينا اٶز ادبي ديلي اولاراق قبول ائتمير.

آنجاق گونئي آزربايجان و ايران تورکلويو؛ تورک سٶز داغارجيغينا يييه له نمه، اٶز سوي کٶکونه قاييديش و ديليميزي چاغداشلاشديرما (موعاصيرله شدريمه) و يئنيجيلله شديرمه (مودئرنله شديرمه) آلانلاريندا، بونلارين هئچ بيرينه صاحيب اولمايان آزربايجان جومهورييتي دئييل، تورکييه جومهورييتينين وارسيل (زنگين) تجروبه لريندن يارارلانماقدا، اورادا الده ائديله ن قازانيملاري منيمسه مکده، اونلاري اٶز تجروبه لري و اٶز قازانيملاري اولاراق گٶرمکده دير. آيريجا خالقيميزين عراقدا تورکمان آدي ايله ياشايان اوجقار اوباسي (ديياسپوراسي) ايله تورکييه سينيرلاري ايچينده ياشايان و ساييلاري ميليونلاري آشان آزربايجان تورکونون اٶزلرينين يازيلي-ادبي ديللري اولاراق تورکييه توغرالي (رسمي) ديليني سئچديکلري اونوتولماماليدير. گونئيده - آزربايجان جومهورييتينين ترسينه - خالقيميزين اٶزو و ديليني تورکييه ده اولدوغو کيمي و دوغرو اولاراق اورکه ن (هميشه) “تورک” و “تورکجه” آدلانديرماسي دا، گونئيين کيمي اٶرنک آلديغيني آچيقجا اورتايا قويور.BayBak

“آزربايجانجا”، “تورکجه” دئييلدير، او فارسجا-عربجه-روسجا-تورکجه قاريشيمي، يئته رسيز و گٶرکسوز بير قارما (هيبريد) ديلدير

آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن گٶرکول (ادبي) ديل و اورادا وار اول(ماي)ان ديل آنلاييشي، گونئي آزربايجان و ايران تورکلويونه اولقو و تمل آلينماماليدير. آزربايجان جومهورييتينين گٶرکول (ادبي) ديلي، آغير بير بيچيمده فارسجادان ائتگيله نميشدير. بو ائتگي تکجه ديله گيره ن فارسجا سٶز و ترکيبلرله سينيرلانماماقدا، ديل بيلگيسي آلانيني دا ايچه رمکده دير. هر هانسي بير ديلين گئنيش بير شکيلده باشقا بير ديلين ديل بيلگيسي قورال و ياسالاري ائتگيسي آلتينا گيرمه سي ايسه، او ديلين اٶز قوراللارينين آلت اوست ائديلمه سي و دريندن يارا آلماسي دئمکدير. بوگون آزربايجاندا يايقين اولان گٶرکول (ادبي) ديل، يانليشلارلا دولو، پوزولما و سويسوزلاشماغا اوز توتموش بير ديلدير، بو ديل سٶز داغارجيغي و ديل بيلگيسي آچيلاريندان، فارسجادان دريندن ائتگيله نميش، يئته رسيز (نارسا) و گٶرکسوز (چيرکين) بير قارما (هيبريد) ديل حالينا دٶنوشموشدور. عوثمانلي آيدين و سئچگينلرينين ياراديب ايشله تديکلري اويدورما بير ديل وار ايدي. بو ديله دوغرو اولاراق “تورکجه” يئرينه “عوثمانليجا” دئييلميشدير، اوچرا (چونکو) بو ديل، اوچ فارسجا، عربجه و تورکجه نين ياپماجا بير بيچيمده يان يانا گتيريلمه سيندن اولوشموشدو. ايندي آزربايجان جومهورييتينده گٶرکول (ادبي) ديل اولاراق ايشله ديله ن “آزربايجانجا” دا عوثمانليجا کيمي، حتتا اوندان داها بتر، گئرچه کده تورکجه، فارسجا، عربجه و روسجانين قاريشيميندان اولوشموش بير قارما-اويدورما هيبريد ديل گٶرونتوسونو وئرمکده دير.

آزربايجان و ايراندا تورکجه نين گئريله مه سي، شاه ايسماعيل دٶنه ميندن سونرا باشلاميش و بو ديل توغرالي (رسمي) و ارکله ت (دٶولت) ديلي اولما قونومونو آدديم آدديم ايتيرمکله بيرليکده فارسجا و عربجه ديللرينين ازيجي و چوخ آغير ائتگيسي آلتيندا، هر آلاندا اٶزه لليکله بيليم، فلسفه، اوزلوق (هنر) و …. آلانلاريندا اٶز دوغورقانليغيني ايتيرميش و بير نئچه يوز ايل عرضينده قيسير و قارما (هيبريد) بير ديل حالينا گلميشدير. گولوستان و تورکمانچاي آنلاشمالاريندان سونرا، ايشته بو قيسير-قارما ديل قوزئي آزربايجاندا ايدي (هئچ) بير ده ييشيکليک و دوزه لتمه يه اوغرامادان گٶرکول (ادبي) و توغرالي (رسمي) ديل اولاراق تابلانميش (قبول ائديلميش) و سون ايکي يوز ايلده بير ده روسجانين آغير ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. بو، گونئيده فارسلارين بويوندوروغوندان قورتولدوقدان سونرا، ايران دٶولتينين باسقيلاري ايله يارانماقدا اولان اويدورما “فاذري”ني اٶز ادبي و يازي ديللري اولاراق قبول ائتمه لرينه بنزه ر. آزربايجان جومهورييتينده حاقلي اولاراق بو عئبه جه ر ديله “تورکجه” يئرينه “آزربايجانجا” ديييرلر. بيزجه بو آدلانديرما اولدوقجا دوغرودور، اوچرا (زيرا) بو ديلي تورکجه آدلانديرماق، تورکجه يه گوجه م (ظولم) و سايقيسيزليق اولاردي. اصلينده گونئي آزربايجان و ايراندا تورک بودونونون (خالقينين) قونوشدوغو و بورادا بيچيمله نمکده اولان يئنيجيل (مودئرن) و چاغداش (موعاصير) گٶرکول (ادبي) ديليني “تورکجه” آدلانديرماسي، بو ديلين آزربايجان جومهورييتينين ادبي ديلي اولان “آزربايجانجا”دان فرقلي اولدوغونون گٶزه ل بير قانيتيدير (ثوبوتودور).

آزربايجان جومهورييتينده يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي يوخدور

آزربايجان جومهورييتينده تورک ديلينين دوشدويو آجيناجاقلي دورومونون ندنلريني بئله سيرالايابيله ريک:

١- ديل آنلاييشي اسکيکلييي و ديلين حاققيندا دٶولت يٶنه تگيسينين (سيياستين) اولماييشي: آزربايجان جومهورييتينده گنه ل اولاراق يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي مووجود دئييلدير و اٶزه لليکله ارکله ت (دٶولت)، ديلين قورونماسي و گليشديريلمه سي، يئنيجيلله شديريلمه سي، چاغداشلاشديريلماسي و ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولاراق، اولاناق-يئته نه کلرينين چئشيتله نديريليب چوخالديماسي حاققيندا هر هانسي بير يئکه پيلان (مستر پلن) و يٶنه تگييه (سيياسته) يييه (صاحيب) دئييلدير.BayBak

٢- ديلين آديني ده ييشديرمک: آزربايجاندا روس سٶمورگه چيلييينين (کولونيياليسمينين) ييخيجي ائتگيسينين ان آچيق ايزيني، اوراداکي بودون (خالق) و ديلين “تورک” و “تورکجه”دن، قوندارما “آزربايجان” و “آزربايجانجا”يا –اٶزو ده کٶنوللو اولاراق ده ييشديريلدييينده گٶره بيله ريک. آزربايجان جومهورييتينده بيزيم ديلين تورکجه اولدوغو و تورکجه نين ده بيزيم ديل اولدوغو دوشونجه و اينانجي، ايدي (هئچ) بير واخت کٶک سالابيلمه ميشدير. ايشته تورکييه بودونونون (خالقينين) ديليني آزربايجان خالقينين ديلينه “يابانجي” سانان آنلاييش دا، بو کولونييال سايريليغين باشقا بير بليرتيسيدير. (آزربايجان و تورکييه جومهورييتلرينده خالقين قونوشدوغو، ان آزيندان ديل بيليمي باخيميندان ايکي آيري ديل يوخ، بير ديلين ايکي اولدوقجا ياخين لهجه سيدير). بو آچيدان فارس سٶمورگه سي (کولونيياليسمي) بويوندوروغو آلتيندا ياشاماسينا رغمن، قوندارما “آزري” و “آزريجه” آدلاريني منيمسه مه يه ن، بلکه اونلارا وار گوجو ايله تپگي گٶسته ره ن گونئي آزربايجان، اٶز باغيلسيز (موستقيل) ارکله تي (دٶولتي) و يوزلرجه آکادئمي، اينستيتوت و … يه يييه (صاحيب اولان) قوزئي آزربايجاندان، داها ايره ليده و اولوسال (ميللي) کيملييينه باغليراق دورومدادير.

٣- ديلدن اٶزگون تورکجه سٶزلري ديشلاما: آزربايجانجا ديلينده ديليميزده وار اولان مينلرجه اٶزگون تورکجه دئگييه (کلمه يه)، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييک) دامقاسي وورولموش، بونلار يازيلي و دانيشيق ديليندن ديشلانميشدير. بو ياخلاشيملا دا اٶزلري دئميشکن “بو قده ر زنگين ديليميزي ميسکين گونه ساليبلار (بو دنلي وارسيل ديليميزي، يوخسول گونه ساليبلار)”. گلينه ن بوگونکو دوروم، آزربايجان جومهورييتينده يازارلارين چوخونون، اٶز يازيلاريني توپلامي ١٠٠-۴٠٠ کلمه ني گئچمه يه ن سيسقا بير سٶز داغارجيغي کٶمه يي ايله يازمالاريدير. اٶته ياندان آزربايجان جومهورييتينده تورکجه قوراللاري اساسيندا يئني دئگيلر تٶره تمه سوره جي دوردورولموش و اونون يئرينه آراسيرا فارسجا اکلردن کٶمک آلاراق، يئني سٶزلر تٶره تمه يولو منيمسه نميشدير. تٶره ديله ن بئله يئني سٶزجوکلرين اٶنه ملي بٶلومو ده ديل بيلگيسي باخيميندان يانليشليقلارلا دولودور.

۴- فارسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: آزربايجان جومهورييتينده، اورتاچاغ آزربايجان سئچگينلرينين آليشقانليقلارينين داواميندا، هله ده فارس ديلي و گٶرک سٶزونه (ادبيياتينا) قارشي بير چئشيد حئيرانليق و آشاغيليق قارماشاسي (کومپلئکسي) واردير. اونلارا گٶره ديليميزده فارسجا کلمه، ترکيب و حتتا ديل بيلگيسي قوراللاريني ايشله تمک، بير چئشيد آيدينليق، سويلولوق و يوکسه کليک بليرتيسيدير. گونئيين ترسينه، آزربايجان جومهورييتينين دوغرودان فارس کولونيياليسمينه و اوراداکي ديلين ده فارس ديلي طرفيندن يوخ ائديلمه تهلوکه سينه معروض قالماماسي، اونلارين فارسجانين ديليميز اوزه رينده کي اولومسوز ائتگيلرينه، ووردوم دويماز داورانمالارينين، حتتا فارسجا کلمه لر و ديل بيلگيسي قوراللاريني اٶزلرينينکي سانمالارينين باشقا بير ندنيدير.

۵- روسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: سٶزسوز گئچميشده روس ديلي، گٶرک سٶزو (ادبيياتي) و اويقارليغينين، آزربايجان´ين چاغداشلاشما، يئنيجيلله شمه، بوندالي (سئکولار) و ائلده مله شمه (لاييکله شمه) و باتييا ياخينلاشماسيندا اٶنه ملي پايي اولوبدور و گله جکده ده اولاجاقدير. آنجاق بو گئرچه ک، ديليميزين روس ديلي طرفيندن ايستيلا ائديلمه سي گره کدييي آنلامينا گلمه ز. ايکي يوز ايله ياخين روس کولونيياليسمي آلتيندا ياشاماق، آزربايجان جومهورييتي سئچگينلري آراسيندا، ديليميز، اليفباميز و گٶرک سٶزوموز (ادبيياتيميز) اوزره رينده، روس ائتگيسيني قوروما و ياشاتماغا چابالايان يئرلي بير توپارين (زومره نين) يارانماسينا ندن اولموشدور. بوگون آزربايجاندا خالقيميز و ديلينين ميللي-تاريخي آدلاريني “تورک” و “تورکجه”دن “آزربايجان” و “آزربايجانجا”يا ده ييشديرمه يي ساوونانلار دا، روس کولونيياليسمينين قالينتيلاريديرلار.BayBak

آزربايجانجانين سورونلاري

يوخاريدا سيرالانان ندنلردن دولايي، گونوموزده آزربايجانجا و يا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن گٶرکول (ادبي) ديل، بير چوخ يٶندن سورونلو، اولدوقجا يئته رسيز و حتتا اٶلوشگه مه يه اوز توتموش بير ديلدير. بو سورونلار و اونلارا ايريم (ديققت) يئتيرمه مه و ديل حاققيندا گنه ل اولاراق ايدي (هئچ) بير يٶنه تگي (سيياست) و آنلاييشا يييه (صاحيب) اولماماق، اوراداکي دورومو داها دا آغيرلاشديرميشدير. بو سورونلو يٶنلري بئله سيرالايابيله ريک:

١- اليفبا سورونلاري
٢- يازيم (اورتوقرافي) سورونلاري
٣- ديل بيلگيسي سورونلاري
۴- سٶز داغارجيغي سورونلاري

بو سورونلارين چٶزوم يوللارينا قيسساجا توخونماق ايسته رسه ک:

١- اليفبا اسکيکليکلري گئده ريلمه ليدير: نازال “ن”، نوقطه لي “ک”، و “´” آپاستروف ايمي (ايشارتي) اليفبايا آرتيريلمالي، اوزون “آ” سسي يازيدا ايشله ديلمه ليدير،
٢- يازيم يانليشليقلاري دوزه لتيلمه ليدير، روس يازيميني اٶلچوت آلما آليشقانليغي بيراخيلماليدير.
٣- فارسجا سٶزجوکلرين سٶز داغارجيغينا گيرمه سي کونترول آلتينا آلينماليدير، اسکي تورکجه و لهجه لريميزده وار اولان سٶزجوکلر يئنيدن گٶرکول (ادبي) ديله قازانديريلمالي، سٶزجوک تٶره تمه سوره جي يئيندن باشلاديلماليدير، …
۴- ديليميزده ايشله ديله ن فارس ديل بيلگيسي قوراللارينين اٶزه لليکله ادات، اک و … نين (به، که، تا، -کار، -گر، -پرست، -پرور، -شوناس، -خانا، -پرور، -بين…) قوللانيلماسي بوتونويله دوردورولماليدير.

آشاغيدا آزربايجان جومهورييتينين “آزربايجانجا” آدلانان ادبي ديلينده وار اولان بير سيرا يانليشليقلار سيرالانميشدير. بو يانليشليقلارين تورکجه ده کي دوزگون قارشيليقلاري ديرناق آراسيندا (پارانتئز ايچينده) وئريلميشدير.

اليفبا سورونلاري:

آزربايجان جومهورييتينين يئني لاتين اليفباسينداکي سورونلار، اليفبادا بيچيکلرين (حرفلرين) سيراسي، نازال “ن” و “نوقطه لي “ک” بيچيکلري (حرفلري) و “آپاستوروف” ايمينين (ايشارتينين) اولماييشي، و يازارکن “اوزون آ سسي”نين ايشله ديلمه مه سي اولاراق اٶزه تله نه بيله ر:

آلفابئ سيرالاماسي: آزربايجان جومهورييتيني ١٩٩١ ايلينده لاتين آلفابئسينه گئچيشي قيسمي اولموشدور، بئله کي لاتين کاراکتئرلر تابلانميش (قبول ائديلميش) آنجاق کاراکتئرلرين سيراسي هله ده روس-کيريل آلفابئسينده اولدوغو تکيندير. بو آلفابئده بوتون لاتين کٶکه نلي آلفابئتلرين ترسينه، “خ” حرفينين يئري، اليفبانين سونلاريندا “و” حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين باشلاريندا “ه” حرفيندن سونرادير؛ هابئله “ق” حرفي “پ” حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين اورتاسيندا “ک” حرفيندن سونرا گلير:

بو ندنله آزربايجان جومهورييتينين آلفابئسي اصلينده ياري لاتين (حرفلرين بيچيمي)-ياري کيريل (حرفلرين دوزولوشو) و يا قارما (هيبريد) بير آلفابئدير. بو ايسه اٶزه لليکله سٶزلوک و بيلگي سايار اورتاملاريندا سٶزلرين دوزولوشونده جيددي سورونلار ياراديب اونلاري آلت اوست ائده ره ک قوللانيلماز حالا گتيرير. بو اوزدن گونئيده لاتين آلفابئسينده بيچيکلرين (حرفلرين) سيرالاماسي آزربايجان جومهورييتينده اولدوغو کيمين دئييل، اولوسلارآراسي لاتين سيرالاماسينا اويوملو اولماليدير:BayBak

گونئي آزربايجان-ايران تورکلويونون بوتونله شديريلميش لاتين اليفباسي:

اوتوز دٶرد بيچيک (حرف) و بير ايم (ايشارت)

“نازال ن” (نگ Ññ) حرفينين اولماييشي: “نازال ن” (ڭ، نگ، کاف-ي تورکي، کاف-ي نوني، نون غنه) تورکلره اٶزگو بير سسدير. ان اسکي چاغلاردان بري گونوموزه گليب اولاشميش اولان بو سس، ديليميز و خالقيميزين اسکي تورک و تورکلره باغلي اولدوغونون ان ساغلام قانيتلاريندان بيريدير. گئچميشده “ڭ” ايله گؤسته ريله ن بو سس٬ چاغداش عرب کؤکلو تورک اليفباسيندا “نگ” بيچيمينده گؤسته ريلير. آزربايجان جومهورييتينين يئني لاتين اليفباسيندا ايسه ديليميزده وار اولان “نگ” سسيني قارشيلاياجاق هئچ بير حرفه يئر وئريلمه ييبدير. اويسا (حالبوکي) بو بيچيک (حرف) موساوات دٶنه مي و سونراسينداکي لاتين آلفابئسينده اٶز يئريني آلميشدي. آيريجا “نگ” حرفي ان اسکي و اسکي تورکجه٬ حتتا سومئر کيمي پروتوتورک ديللرده٬ هابئله تورک ادبي و کيلاسيک متينلرده و آزربايجان تورکجه سينين بير چوخ چاغداش لهجه سينده اٶزه لليکله کندلر و اويماقلار آراسيندا ايشله کدير. (ايرانين گونئيينده قاشقاي٬ گونئي آزربايجان´ين ساوه و سولدوز٬ قوزئي آزربايجان´ين قازاخ٬ قاراباغ٬ گنجه٬ آيريم٬ نوخا٬ زاقاتالا٬ قاخ٬… خوراسان´ين سرولايت٬ بام صفي آباد٬ جلگه رخ٬ گريوان٬ بجنورد٬ جوين جغتا٬…. لهجه لرينده). بو بيچيک (حرف) دولاييسي ايله ان اسکي و اسکي تورکجه متينلرين يازيب اوخوماسي و تورک ديلينين ايران و آزربايجانداکي چاغداش لهجه لرينده يارانان ادبي و فوکلور ياپيتلارينين ثبت و اوخونوشونو آسانلاشديرماق و دقيقله شديرمک اوچون٬ ñ نين کسينليکله گونئيين لاتين آلفابئسينه آرتيريلماسي گره کير.

“نوقطه لي ک” (Ķķ) حرفينين اولماييشي: ديليميزده قالين و اينجه اولماق اوزره ايکي آيري “ک” سسي واردير. بونلار “کادرĶadr ” و “کندKənd ” کلمه لرينده اولان سسلردير. قالين و يا نوقطه لي “ک” سسي باشدا آوروپا ديللري اولماق اوزره يابانجي کلمه مه لرده ايشله ديلير. بو سسلر آراسيرا (بعضن) کلمه لره آيري (فرقلي) آنلاملار وئريرلر، اٶرنه يين اينجه “ک” ايله سٶيله نه ن کولا-Kola کيچکک باغ ائوي آنلاميندا، و قالين “ک” ايله سٶيله نه ن کولا-Ķola بير ايچه جه ک (کوکاکولا) آديدير. آزربايجان جومهورييتي يئنيجيل (مودئرن) لاتين آلفابئسينده ديليميزده وار اولان بو ايکي فرقلي “ک” سسي تک بير حرفله گٶسته ريلير. بو ايکي آيري سس آزربايجان تورکجه سينده وار اولدوقلارينا گٶره، موطلق شکيلده لاتين آلفابئميزده اٶز آيريجا يئرلريني تاپماليديرلار.

اوزون آ â حرفينين يازيدا ايشله ديلمه مه سي: چاغداش تورکجه ده، تورک کٶکه نلي سٶزجوکلرده اوزون “آ” سسي يوخدور، آنجاق بو سس يابانجي سٶزجوکلرده اٶزه لليکه فارسجا و عربجه دن ديليميزه گيرميش کلمه لرده واردير و ديليميزده ده تايينجا (عئينن) ايشله ديلير. بو ايکي فرقلي “آ” سسي بير سيرا دوروملاردا کلمه لره فرقلي آنلاملار يوکله يه بيلير: آسانasan (آسماق مصدريندن)، آسان âsân (فارسجا راحات آنلاميندا)؛ بالاbala (کيچيک)، بالاbâlâ (فارسجادان، يوخاري آنلاميندا)؛ آلامalam (آلماق مصدريندن)، آلام âlâm (عربجه دن، دردلر آنلاميندا)؛ يارyar (يارماق مصدريندن)، يارyâr (فارسجادان، يولداش آنلاميندا)، آزارazar (تورکجه آزماق مصدريندن)، آزار âzâr (فارسجا اذيت آنلاميندا)، ….

آزربايجان´ين يئني لاتين آلفابئسينده اوزون “آ” حرفي و سسينين وارليغي تابلانماميش (قبول ائديلمه ميش) و بونا اک اولاراق يازيلي ديلده ده بو بيچيک (حرف) ايشله ديلمير. اويسا (حالبو کي) تورکييه ده اولدوغو کيمي آلفابئده آيريجا گٶسته ريلمه سه ده، بو حرفدن ان آزيندان يازيدا، اٶزه لليکله کٶکله شيک (کيلاسيک) متينلرده يارارلانماق گره کير.BayBak

آيريجا آزربايجان جومهورييتي يازيميندا، فارسجا و عربجه کٶکه نلي آدلارداکي اوزون “آ” سسلري ده يانليشليقلا قيسسا تورکجه “آ” ايله گٶسته ريلير: بابک (Bâbək يئرينه Babək)، عاديل (Adil يئرينه Âdil)، جاويد (Câvid يئرينه Cavid )، هادي (Hâdi يئرينه Hadi)،…

باشقا اٶرنه کلر (پارانتئز ايچينده کيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداکيلار آزربايجان جومهورييتينده کي يانليش يازيليشدير):

آپاستروفون Apastrof (کسمه نين) اولماييشي: آزربايجاندا تابلانان (قبول ائديله ن) لاتين آلفابئتينين ان بٶيوک اسکيکليکلريندن بيري ده آپوستروف ايمينه (ايشارتينه) يئر وئرمه مه سيدير. بو ايسه ديليميزين يازيميندا چوخ بٶيوک قارقاشا و پيرتلاشيقليغا يول آچماقدادير.

کلمه ايچينده: اٶرنه يين بو آلفابئده آشاغيدا گٶسته ريله ن ايکيلي کلمه لر عئيني بيچيمده (شکيلده) يازيلير، اويسا (حالبوکي) بونلارين آنلاملاري و دوغرو يازيليشلاري بوتونويله فرقليدير:

باشقا اٶرنه کلر (پارانتئز ايچينده کيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداکيلار آزربايجان جومهورييتينده کي يانليش يازيليشدير):

کلمه سونوندا: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يئني آلفابئده آپوستروف ايمي (ايشارتي) اولماديغيندان دولايي، اٶزه ل آدلار و اونلاردان سونرا گله ن بير سيرا اکلر بيتيشيک شکيلده يازيلير و بو دا يانليش آنلاملارا يول آچير. اٶرنه يين بو اليفبايا گٶره ايکي فرقلي آنلامي اولان “بابک´يBabək”i ” (بابک´ي اٶلدوردولر) و “بابکيBabəki ” (بابک´ه منسوب، بابک´ه باغلي)، “علي´نيƏli”ni ” (علي´ني گٶردوم) و “الينيəlini ” (اليني توتدوم)، “تبريزي Təbrizi” (سوي آدي) و “تبريز´يTəbriz”i ” (تبريز´ي اٶزله ديم) کلمه لري عئيني بيچيمده (شکيلده) يازيلير.

يازيم سورونلاري:

گٶروله جه يي کيمي، آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمداکي سورونلارين بٶيوک بٶلومو، بو يازيمدا تورکجه نين ياپيسي و گره کسينيملري يئرينه، روسجا يازيميني اساس آلماقدان قايناقلانماقدادير.

کلمه باشينداکي “ايı ” لار: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا کلمه باشينداکي بير سيرا “ايı “لار روسجا ائتگيسي ايله، “ايi ” اولاراق يازيلير. بو بوتونويله يانليشدير:BayBak

کلمه باشيندا گتيريله ن ايکي و يا اوچ حتتا دٶرد اونسوز: تورکجه ده ايدي (هئچ) بير کلمه ايکي سسسيزله باشلاماز. آنجاق آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا اٶزه لليکله بير کلمه نين باشيندا -گتيريلمه مه سي گره کدييي حالدا- ايکي حتتا اوچ اونسوزون گتيريلمه سي کيمي بوتونويله يانليش اولان دوروملارلا قارشيلاشيريق:

“آa ” و “ايi ” حرفلري يان يانا گتيرمک: آزربايجان جومهورييتنين تابلاديغي (قبول ائتدييي) يازيمدا ( اورتوقرافيده)، روس يازيمينا اوياراق، آرخا آرخايا گله ن “ايi ” و “آa ” لارلا قارشيلاشيريق. اويسا (حالبوکي) بونلارين آراسيندا موطلق شکيلده بير “يy ” حرفي آرتيريلماليدير (اساسن يابانجي اولان بو کلمه لرين چوخونون ديليميزده تورکجه قارشيليغي وار اولدوغوندان، اونلاري ايشله تمه يه گره ک يوخدور):

يانليشليقلا قوشالانان بيچيکلر (حرفلر): آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، روس قايناقلي کلمه لرده کي قوشا بيچيکلر (حرفلر) تورک ديليميزين يازيميني پوزماق باهاسينا اولسا دا، تايينجا (عئينن) قورونور. اويسا (حالبوکي) تورکجه يازيميندا (اورتوقرافيسينده) بونلار کسينليکله تک بير بيچيک (حرف) اولاراق گٶسته ريلمه ليديرلر، اوچرا (چونکو) تک سسله سٶيله نيرلر (اساسن يابانجي اولان بو کلمه لرين چوخونون ديليميزده تورکجه قارشيليغي وار اولدوغوندان، اونلاري ايشله تمه يه گره ک يوخدور):

تيره نين (-) يانليش قوللانيلماسي: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، تيره ايمي (دئفيس ايشارتي) چوخ گئنيش بير شکيلده و چوخ واخت دا گره کسيز يئره قوللانيلماقدادير:

١- تيره ني ايضافي ترکيبلرده يانليش قوللانماق: آزربايجان جومهورييتي يازيميندا٬ “اي-i” سسي وئره‏ ن فارسجا سؤز بيرله _شمه _لرينده_ کي کسره، ايلک کلمه‏ يه ياپيشديريليب و اوندان سونرا بير ” – ” ايمي (ايشارتي) آرتيريلاراق ايکي کلمه بير بيرينه بيتيشيک يازيلير (tərzi-hərəkət). بو منطيق باخيميندان يانليش اولماقلا بيرليکده، اوزون بير ترکيبين تٶره ديلمه سينه ندن اولور. بو سورون اؤزه _لليکله سؤز بيرله_ شمه‏ نين ايکيدن آرتيق کلمه‏ دن اولوشدوغو واختلار، اٶرنه يين (مثلن) “پنبه-داغ-جونونpənbeyi-daği-cunun، تاريخ-آل-عثمانtarixi-ali-osman” سؤز بيرله _شمه_ لرينده اولدوغو کيمي، اؤزونو داها دا گؤرکسوز و قاباريق بيچيمده گؤسته _رير. بو يٶنته م يانليشدير و ايضافت ترکيبلرينده کي کلمه لر بيربيرينه بيتيشک يازيلماماليديرلار، آيريجا تيره ايلک کلمه و اوندان سونرا گله ن –ي آراسينا آرتيريلماليدير:BayBak

٢- تيره ني بيرله شيک کلمه لرده قوللانماق: آزربايجان جومهورييتي يازيميندا، بير چوخ يئرده ايشله ديلمه سينه گره ک اولمايان دوروملاردا تيره ايمي (ايشارتي) قوللانيلير.

٣- قيسسالديلميش آدلاردا گره کسيز تيره ايمي (ايشارتي): آزربايجان جومهورييتي يازيميندا بير سيرا سٶزلرين قيسسالديلميش بيچيمينده، سٶزون دوشه ن اورتا بٶلومو يئرينه تيره ايمي (ايشارتي) قويولور، اٶرنه يين “دوکتورdoktor”ون قيسسالديلميش بيچيمي اولان “درdr ” يئرينه، “د-رd-r ” يازيلير. بيزجه بو يٶنته م گره کسيز و اويقونسوزدور.

اٶزه ل آدلاري بٶيوک حرفلرله باشلاماماق: آزربايجاندا تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، اٶزه ل آدلار چوخ واخت کيچيک بيچيکلرله (حرفلرله) باشلاديلير. اويسا (حالبوکي) بوتون اٶزه ل آدلارين بٶيوک بيچيکلرله (حرفلرله) باشلاماسي گره کير:

تاريخي شخصييتلرين آدلاريني يانليش يازما: آزربايجان جومهورييتي يازيميندا، تاريخي شخصييتلرين آدلاريندا گله ن ميرزه، شاه، آغا، خان، خانيم و بنزه ري روتبه، لقب و … ايکينجي سيرادا گلينجه، کيچيک حرفلرله يازيلير. اويسا (حالبوکي) بونلار او شخصييتلرين آدلارينين بير بٶلومودور و بٶيوک بيچيکلرله (حرفلرله) يازيلماليدير:

يانليش يازيلان جوغرافي آدلار: آزربايجاندا ايشله ديله ن يازيمدا (اورتوقرافيده) روس ديلينده کي بيچيملره باغلي قالماق نده ني ايله، چوخو زامان جوغرافي آدلارين يانليش يازيلديغيني گٶروروک. آدلارين يانليش يازيليشي، تورک کٶکه نلي و يا آزربايجان جوغرافي آدلاريندا دا گٶرولور:

قيسسالديلميش آدلاردان سونرا آرا وئرمه مک: آزربايجاندا تابلانميش (قبول ائديلميش) يازيمدا قيسسالديلميش آدلاردان سونرا گله ن نوقطه و اوندان سونراکي کلمه آراسيندا آرا (فاصيله) وئريلمير. بو يانليشدير و قيسسالديلميش کلمه ني گٶسته ره ن حرفدن سونرا گله ن نوقطه ايله اوندان سونراکي کلمه آراسيندا بير آرا وئريلمه ليدير:

“قq “لري “غğ ” يازيب سٶيله مک: آزربايجان گٶرکول (ادبي) ديلينده فارس سس بيلمي (فونئتييي) ائتگيسي ايله، “قq “لرين بير چوخو يانليش اولاراق “غğ ” شکلينده سٶيله نير و يازيلير:BayBak

“کk “لري “هh ” و يا “يy ” سٶيله مک: آزربايجان گٶرکول (ادبي) و اٶزه لليکله سٶزه ل ديلينده کلمه سونونداکي “کk “لرين چوخو “هh ” و يا “يy ” اولاراق سٶيله نير. بو ايسه گٶرکول (ادبي) ديلي يئره ل آغيزلار دوزئيينه چکه ره ک، اونو سون درجه گٶرکسوزله شديرير (چيرکينله شديرير).

مورککب فئعللري آيريق يازماق: آزربايجان يازيميندا “-بيلمک” يارديميجي ايئله م-اکي ايله اولوشدورولان بيله شيک ائيله ملر (مورککب فئعللر) آيري يازيلير. بو يانليشدير اوچرا (چونکو) آيري يازيلان “بيلمک” ائيله مي (دانستن) آنلاميندادير، اويسا (حالبوکي) مورککب فئعللرده کي “بيلمک” ائيله مي، اک گٶره ويني اوستله نميش و باجارماق آنلاميندادير. بئله نچي ائيله م-اکلر، تورکييه تورکجه سينده اولدوغو کيمي فئعله ياپيشيق يازيلماليدير:

آوروپا قايناقلي سٶزلرين سونونا گتيريله ن گره کسيز “آa ” لار: آزربايجان گٶرکول (ادبي) ديلينده روس ديلي ائتگيسي سونوجوندا چوخ ساييدا آوروپا قايناقلي کلمه لرين سونونا “اa ” آزي (و يا) “ياya ” گتيريلير. بو، گونئي ديلي اوچون تانيش اولمايان دوروم و گره کسيز بير يوکدور:

ديل بيلگيسي سورونلاري

آزربايجان گٶرکول (ادبي) ديلي، ديل بيلگيسي (قيرامئر، نحو) باخيميندان دا فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندادير. بو آغير ائتگي، آزربايجانجانين تورک ديل بيلگيسينه ترس اولان بير چوخ فارسجا نحو ايلکه (قايدا) و قوراللاريني منيمسه مه سينه گتيريب چيخارتميشدير. بو سايريليقلي اولقو اٶزونو فارسجا “که”، “به” کيمي اداتين گئنيش بيچيمده ايشله ديلمه سي، تورکجه “مي”نين ايشله ديلمه مه سي، سس اويومونا اويماماق،… کيمي دوروملاردا اورتايا چيخاردير. (بونلارين بٶيوک بير بٶلومو گونئيده دانيشيلان لهجه لرده ده گٶرولور):

فارسجا “کي ki” اداتيني ايشله تمک: آزربايجان جومهورييتينين يازيلي و سٶزه ل ديلينده فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا “که” اداتي اولاغان اوستو گئنيش بير اٶلچوده قوللانيلير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين تورک کاراکتئريني پوزور و گٶرکول (ادبي) باخيمدان اونا ايلکه ل بير گٶرونتو وئرير. تورکجه ده فارسجا “که” اداتينين ايدي (هئچ) بير يئري يوخدور و قوللانيلماماليدير:

اٶرنه يين: گلديم کي سيزي گٶره مgəldim ki sizi görəm (دوغروسو: سيزي گٶرمه يه گلديمsizi görməyə gəldim )؛ ناظير تکذيب ائتدي کي حاديثه دن خبري يوخدوnazir təkzib etdi ki hadisədən xəbəri yoxdu (دوغروسو: باخان اولايدان خبري اولماديغيني يالانلاديBaxan olaydan xəbəri olmadığını yalanladı )،….

فارسجا “به” اداتيني يايقين اولاراق ايشله تمک: آزربايجان جومهورييتينين ادبي ديلينده، فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا “به” اداتي گئنيشجه ايشله ديلير:

cürbəcür (türlü, çeşitli), günbəgün (gündən günə), ilbəil (ildən ilə), növbənöv (türlü, çeşitli), tekbetek (təkətək)

فارسجا “تا” اداتيني ايشله تمک: فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندا چابالايان آزربايجانجادا، آراسيرا فارسجا “تا” اداتي ايشله ديلير. اٶرنه يين “tа ХХ əsrin əvvəlinə qədər”، بو جومله نين تورکجه سي بئله اولماليدير: “ييرمينجي يوزايلين باشلانقيجينا دک XX inci yüzilin başlanqıcına dək”

تورکجه کلمه لري يانليش ياپيلاردا ايشله تمک: آزربايجان جومهورييتينده بير سيرا تورکجه کلمه لر، يانليش آنلام آزي (و يا) يانليش ياپيدا ايشله ديلير. اٶرنه يين “ساييsayı ” يئرينه يانليشليقلا سايماق ائيله مينين (فئعلينين) امر کيپي اولان “سايsay “؛ “بيلديريbildiri ” يئرينه يانليشليقلا ائيله م آدي اولان “بيلديريشbildiriş “، “آزيقazıq ” يئرينه يانليشليقلا فارسجا بيچيمي اولان “آذوقهazuqə ” و “چاتيشمازليقçatışmazlıq ” يئرينه يانليش ياپيلي اولان “چاتيشمامازليقçatışmamazlıq ” ايشله ديلير.BayBak

سس اويومو ياساسيني پوزماق: سس اويومو ياساسي، تورکجه نين ان تمل ياپي داشلاريندان بيريدير، بو ياسا ايله ديليميزه گيره ن هر يابانجي سٶزجوک، تورکجه له شيب بيزيمکيله شير. آنجاق آزربايجان جومهورييتينين يازيميندا و ديلينده اٶزه لليکله بير سيرا عرب و فارس کٶکه نلي کلمه لرين يازيليش و سٶيله نيشينده ديليميزين سس اويومو ياسا و قوراللاري هئچه ساييلير و گوبودجا پوزولور. سس اويومو ياساسي سوزه ريسيندن گئچمه يه ن بو کلمه لر، اصلينده ديليميزي ايستيلا ائدير و تورکجه ني او يابانجي ديللرين بويوندوروغو آلتينا سوخور:

“مي” سورو اداتيني ايشله تمه مک: آزربايجان جومهورييتينين گٶرکول (ادبي) ديلينده فارس ديلينين آغير ائتگيسي سونوجوندا سورو اداتي اولان “مي” گنه لليکله ايشله ديلمير، ايشله ديلدييينده ده يانليشجا ايشله ديلير:

١- “مي”نين ايشله ديلمه مه اٶرنه کلري: “مي”، حاققيندا سورو سورولان نسنه دن سونرا گلمه ليدير. “سن ده؟Sən də ” (دوغروسو: “سن ده مي؟Sən də mi “)؛ “اولاجاق؟Olacaq ” (دوغروسو: “اولاجاق مي؟Olacaq mı “)؛ “هاميني چاغيرديز؟ Hamını çağırdız” (دوغروسو: “هاميني مي چاغيردينيز؟Hamını mı çağırdınız “)

٢- “مي”ني يانليش ايشله تمه اٶرنه کلري: “بيله ريکمي؟ bilərikmi” (دوغروسو: بيله رميييک؟ bilərmiyik) ائيله ملرده ايسه، مصدرين ايلک چکيميندن سونرا گلمه ليدير. (”بيله ر”دن سونرا، “بيلره ريک”دن سونرا دئييل).

“سا” اکينين يانليش ايشله ديلمه سي: آزربايجان جومهورييتينين ديلينده، “سا” اکي بير سيرا حاللاردا (روسجانين ائتگيسي و تورکجه ديل بيلگيسينه يئته رينجه تانيش اولماماق سونوجوندا) يانليش قوللانيلماقدادير:

“گئديره مسهgedirəmsə ” (دوغروسو “گئديرسه مgedirsəm “دير)، “ايچميرسه نسهiçmirsənsə ” (دوغروسو: “ايچميرسه نiçmirsən “دير. ايچميرسه ن اٶزو شرطيدير و ايکينجي کز “سا” شرط اکيني آلابيلمه ز. بو يانليش کيپ، گونئي آغيزلاريندا دا يايقيندير)، “آنلاييريقساanlayırıqsa ” (دوغروسو: “آنلاييرساقanlayırsaq “دير)

چوغولو تکيل يئرينه ايشله تمک: آزربايجان جومهورييتينين ادبي ديلينده چوخ ساييدا عرب کٶکه نلي چوخول (جمع) کلمه لر، يانليش اولاراق تکيل (مفرد) آنلاميندا ايشله ديلير و بو اوزدن ده ايکينجي کز چوخوللاشديريلير:

hüquqları (haqları), tələbаtlar (tələblər), ləvazimatlar (ləvazim), mənafеlər (mənfəətlər), melumatlar (mə”lumat), luğatlar (lüğətlər), tədqiqatlar (tədqiqlər)

يئنيجه تٶره ديلميش اويقونسوز کلمه و ترکيبلر:آزربايجان جومهورييتي گٶرکول (ادبي) ديلينده، چوخ ساييدا اويقونسوز کلمه – يانليش آنلامدا ايشله ديله ن، فصاحت و بلاغت آچيلاريندان اولدوقجا يوخسون، گٶرکلولوک باخيميندان سورونلو و يا آشيري اوزون اولدوقلاريندان دولايي ال وئريشسيز اولان کلمه واردير. بونلار آزربايجان جومهورييتينده تٶره ديله ن يئني کلمه لرين بٶيوک بير بٶلومونو قاپسايير.

اٶرنه يين “اکək ” يئرينه داها اوزون اولان “شکيلچيşəkilçi “، “آديلadıl ” (ضمير) يئرينه “عوضليکəvəzlik “، “قيلاووزqılavuz ” يئرينه فارسجا-تورکجه قاريشيمي “بلدچيbələdçi “، “آيريمayrım ” يئرينه داها اوزون اولان “آيري سئچکيليکayrı seçkilik “، “چارپيçarpı ” يئرينه گولونج گٶرونه ن “وورولسونvurulsun ” (”اوچ چارپي ايکي” يئرينه “اوچ وورولسون ايکي”) “سٶزلوک” يئرينه يانليشليقلا ايشله ديله ن “لوغتlüğət ” (لوغت، سٶز آنلاميندادير، سٶزلوک دئييل)، “اکسيəksi ” يئرينه ايشله ديله ن “چيخçıx ” (”بئش اکسي” ايکي يئرينه “بئش چيخ ايکي”)، “آرتيartı ” يئرينه فصاحت و بلاغتدن اولدوقجا اوزاق اولان “اوسته گلüstə gəl ” (”دٶرد آرتي بئش” يئرينه “دٶرد اوسته گل بئش”)…. بو قبيل اويقونسوز اولان کلمه لردن بير نئچه سيدير.BayBak

يانليش يئني کلمه ياپيمي: آزربايجان گٶرکول (ادبي) ديلينده بير سيرا يانليش کلمه لر تٶره ديلميشدير:

“اولوسلارآراسي” آنلاميندا و “بئين الخالقbeynəlxalq ” شکلينده بير کلمه تٶره ديلميشدير. بو کلمه نين دوغروسو “بئين الخالقلارbeynəlxalqlar ” (بئين الميلل کيمي) اولمالي ايدي.

“مومکونسوزmümkünsüz ” بيچيمينده و “اولاناقسيز” آنلاميندا بير کلمه تٶره ديليبدير. بو ياپي يانليشدير و دوغرو کلمه “ايمکانسيزimkansız ” اولمالي ايدي:

“آدينا” کلمه سي آرتيريلاراق ياپيلان قوروملارين اويقونسوز آدلاري: آزربايجان جومهورييتينده قوروملاري اونلو بير شخصييت آدي ايله آدلانديراندا، “آدينا” کلمه سي آيريجا او قورومون آدينا آرتيريلير. بو اويقولاما، گره کسيز اولماقلا بيرليکده، آدين اوزونلاشماسينا ندن اولور. اٶرنه يين “نسيمي ديلچيليک اينستيتوتو” يئرينه “نسيمي آدينا ديلچيليک اينستيتوتو” دئييلير. اويسا (حالبوکي) “نسيمي ديلچيليک اينستيتو”دان هامي راحاتليقلا بورانين نسيمي´نين دئييل، نسيمي آدينا آدلانديريلميش بير قوروم اولدوغونو باشادوشور و “آدينا” کلمه سينين آيريجا آرتيريلماسينا گره ک قالمير، “آتاتورک ديل و تاريخ قورومو” کيمي.

سٶز داغارجيغي سورونلاري

آزربايجان ديلينده بير طرفدن تورکجه قوراللاري اساسيندا يئني دئگيلر تٶره تمه سوره جي دوردورولموش، بير طرفدن ده ديليميزده وار اولان چوخ ساييدا تورکجه کلمه، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييک) دامقاسي يييه ره ک يازيلي و دانيشيق ديللريندن ديشلانميشدير. بئله جه بو ايکي يٶنته مله يوخسوللاشان ديليميز، يابانجي فارس، عرب و روس ديللري قاباغيندا ساوونماسيز بيراخيلاراق اونلاردان گله ن کلمه لرين آخينينا (هوجومونا) اوغراتيلميشدير:

فارسجا اداتي قوللانماق: آزربايجانجادا تورکجه يئرينه، فارسجا اداتين ايشله ديلمه سي، بو ديلين دريندن سويسوزلاشما و پوزولماغا اوز توتدوغونون ان اٶنه ملي قانيتيدير. بو ديلده ياخلاشيق بوتون ادات، فارسجا کٶکه نليدير. بونلارين يئرينه تورکجه وار اولانلار قوللانيلماديغي کيمي، يئنيلرينين تٶره ديلمه سينه ده اٶنه م وئريلمه ميشدير:

تورکجه کلمه لرين يئرينه گره کسيزجه روسجا کلمه لر ايشله تمک: آزربايجانجادا ديليميزده قارشيليقلاري اولدوغو حالدا، گره کسيز يئره چوخ ساييدا روس-آوروپا قايناقلي دئگيلر ايشله ديلير، بو ايسه ديليميزي يوخسوللاشديرير:

گره کسيز يئره ايشله ديله ن فارسجا و عربجه کلمه لر: آزربايجان جومهورييتينين گٶرکول (ادبي) و يازيلي ديلينده تورکجه ميزده – هم گٶرکول (ادبي) متينلريميزده و هم بودون (خالق) ديلينده وار اولان يوزلرجه، مينلرجه تورکجه کلمه نين يئرينه فارسجا و عربجه کلمه لري ايشله تمک گنه ل بير قورال و کٶکله نميش بير دب-اٶزه نتي حالينا گلميشدير:BayBak

تمل سٶزجوکلر اوچون ايشله ديله ن فارسجا-روسجا کلمه لر: آزربايجان گٶرکول (ادبي) و توغرالي (رسمي) ديلينده يئدديجه گونلري (هفته گونلري) و آي آدلاري کيمي تمل سٶزجوکلر، فارسجا و روسجا حاکيمييتي آلتيندادير. آزربايجانجا آدلانديريلان بو قارما ديلده تورکجه سي وار اولان ايلخي (حئيوان) آدلاريندان (آرسلانarslan يئرينه şer، قافلانqaflan يئرينه pələng، بارسbars يئرينهbəbir ، دوغانdoğan يئرينه شاهينşahin ،….)، بويالاردان (”قونورqonur ” يئرينه “قهوه ايqəhvəyi “، “ايپگيلipgil ” يئرينه “بنفشه ييbənövşəyi “، “آلal ” يئرينه “چهراييçəhrayı “، …)، گونلوک ياشامدا ان چوخ ايشله ديله ن کلمه لره دک (”ائوئتevet ” يئرينه فارسجا “بليbəli “، “تانري قوروسون Tanrı qorusun” يئرينه “خوداحافيظxudahafiz ) هاميسي فارسجا، فارسجا-عربجه آزي (و يا) روسجادير. آشاغيدا اٶرنه ک اوچون، تورکجه يئدديجه (هفته) گونلري و آي آدلاري ايله آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن بونلارين فارسجا-عربجه-روسجا قارما قارشيليقلاري وئريلميشدير:

يئدديجه گونلري: (باشگون-Başgün) bazaar ertəsi٬ (توزگون-Tozgün) çərşənbə axşamı٬ (اودگون-Odgün) çərşənbə٬ (اورتاگون-Ortagün) cümə axşamı٬ (يئيگون-Yeygün) cümə٬ (ائلگون-Elgün) şənbə٬ (آراگون-Aragün ) bazar

آي آدلاري: (اوجاق-Ocaq) yanvar، (کيچيک-Kiçik) fevral، (يئلين-Yelin) mart، (قيرآچان-Qıraçan) aprel، (کؤچ-Köç) may، (چيچک-Çiçək) iyun، (اوراق-Oraq) iyul، (بيچين-Biçin) avqust، (سيخمان-Sıxman) sentiyabr، (اکيم-Əkim) oktiyabr، (اولو سويوقUlu Soyuq-) noyabr، (آراليق-Aralıq) dekabr.

تورکجه سي وار اولان ائيله ملر يئرينه فارسجا ائيله ملر: تورکجه اٶزه لليکه ساييلاري يوزمينلري آشميش ائيله ملري ايله اونلو بير ديلدير. آنجاق آزربايجانجادا، ديليميزده وار اولان تورکجه مصدرلر ديشلاناراق، اونلارين يئرينه فارس و عرب کلمه لردن اولوشموش بيرله شيک مصدرلر ايشله ديلير:

١- گره کسيز اولان مورککب فئعللر: آزربايجانجادا تورکجه ده وار اولان چوخو يالين (ساده) مصدرلر يئرينه، فارسجا و عربجه کلمه لردن اولوشموش، بير سيرا بيله شيک قارما فئعللر ايشله ديلير. بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتي-چئويريدير:

٢- تورکجه اکلي فارسجا-عربجه فئعللر: بير سيرا دوروملاردا (حاللاردا) وار اولان تورکجه مصدرلري ايشله تمک يئرينه؛ عربجه و فارسجا کٶکلره تورکجه اکلر آرتيريلاراق گره کسيز يئني مصدرلر ياراديلميشدير:BayBak

يئني تٶره ديله ن تورکجه اکلي فارسجا-عربجه قارما سٶزلر: آزربايجانجادا داها قيسسا و داها گٶرکلو اولان دوغما تورکجه کلمه لري ايشله تمک يئرينه، تورکجه اکلرين يارديمي ايله، فارسجا و عربجه کٶکلردن يئني کلمه ياپيمي و ايشله ديلمه سينه اوستونلوک وئريلير:

١-ليک اکي ايله:
həmrəylik (dayanışma), müxtəliflik (çeşitlilik), mövcudluq (varlıq), rəhbərlik (başxanlıq), səfirlik (elçilik),

٢-چي اکي ايله:

فارسجا کلمه-اکلري قوللانماق: آزربايجان جومهورييتينده يئني کلمه لر تٶره ده رکن، باش وورولان يٶنته ملرين بيري ده، تورکجه اک و کلمه لر يئرينه چوخ گئنيش اٶلچوده حتتا اٶلچوسوز بير بيچيمده فارسجا کلمه لر و اکلردن يارارلانماقدير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين گليشيم، ساغلامليق و بوتٶولويونه ترس اولان بير توتومدور:

١- فارسجا اٶن اکلر:

“نا” و “بي” اٶن اکلري: بو فارسجا اٶن اکلرينين تورکجه ده کي قارشيليغي “–سيز” سون اکيدير. آنجاق بير چوخ دورومدا بو سون اکله يئني کلمه لر ياپماغا گره ک يوخدور، اوچرا (چونکو) تورکجه ميزده ايلگيلي سٶزو قارشيلاياجاق اٶزگون کٶک کلمه لر واردير:

هم:

باشقا فارسجا اٶن اکلر: آزربايجان جومهورييتي ديلينده، “بد”، “کم”، “خوش” کيمي باشقا بير سيرا فارسجا اٶن اکلر ده کلمه ياپيميندا ايشله ديلير:

٢- فارسجا سون اکلر:

-ي اکي: بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتيدير:

خانا (خانه): فارسجا اولان بو کلمه نين چوخلو ترکيبلرده کي تورکجه قارشيليغي -ائوي دير

شوناس (شناس): فارسجا اولان بو کلمه نين چوخلو ترکيبلرده کي تورکجه قارشيليغي “–چي” و يا “–بيليمجي”دير:

کار: بو فارسجا کلمه دن يارارلاناراق تٶره ديله ن کلمه لرين بير بٶلومو، دوغرودان فارسجادان آلينميش، اٶته کي بٶلومو ايسه آزربايجانجايا اٶزه لدير و فارسجانين اٶزونده بئله ايشله ديلمير:

دار:

واري: بو فارسجا اکين تورکجه ده کي قارشيليغي “-يمسي”، “-سي”، “-يمتيل”،…. دير.

کش:

باشقا فارسجا سون اکلر: آزربايجانجادا يوخاريدا سيرالانانلاردان باشقا، “-خور”، “-ده”، “-گاه”، “-پز”، “-نامه”، “-پرور”، “-پرست”، “-گر”، “گذار”، “بخش” ….. کيمي چوخ ساييدا فارسجا سٶز، تورکجه قارشيليقلاري وارکن، يئني کلمه ياپيملاريندا اک اولاراق قوللانيلير:BayBak

تورکجه “جيق” يئرينه فارسجا “چا”ني ايشله تمک: آزربايجان گٶرکول (ادبي) ديلينده فارسجا “چا” اکيندن گئنيش شکيلده يارارلانميشدير. (”چا” اکينين تورکجه اولدوغو اٶنه سورولموشسه ده، چوخونلق اونون فارسجا کٶکه نلي اولدوغونا اينانير). اويسا (حالبوکي) بو اکين يئرينه راحاتليقلا تورکجه “جيق” اکي قوللانيلابيله ر:

فارسجا-عربجه-تورکجه هيبريدلر: بير سيرا دوروملاردا تورکجه ميزده اٶزگون و گٶرکلو قارشيليقلاري بولونماسينا رغمن، گره کسيز يئره آزربايجانجادا فارسجا-عربجه-تورکجه قاريشيمي کلمه لر تٶره ديلميشدير. اٶرنه يين “دايانيشماdayanışma ” آنلاميندا اولان “همرايليکhəmrəylik ” (فارسجا هم+ عربجه راي+ تورکجه –ليک)، “چوخ يٶنلوçoxyönlü ” آنلاميندا “هرطرفليhərtərəfli ” (فارسجا هر+ عربجه طرف+ تورکجه –لي)، و “يوردسئوه رyurdsevər ” آنلاميندا “وطنپرورليکvətənpərvərlik ” (عربجه وطن+ فارسجا پرور+ تورکجه –ليک)،… بو يٶنته مله اوره تيلميشدير.

• خوروز قويروغي می، یوخسا عباس-ا آند ایچمک می؟ مرتضی نگاهی نه دئيير؟
• سنين کيمي قارداش اولماز اولايدي !؟٫ (الهام عليئو) - ماحمود علي چؤهره قانلي
• ايلهام اليئو-ين آدي متبوعاتي ان چوخ تعقيب٫ اذيت ائديب و ژورناليستلري اؤلدورن ۱۰ ديکتاتورلا ياناشي چکيلدي
• علييئولر عاييله سي ده پارچالاندي
• توران خانيم جاويد - گؤنتاي گئنجآلپ
• چرا نبايد به سرويسهاي اينترنتي غير تورک اطمينان نمود؟ الفبا را چه کنيم؟
• ساختاکارليق باش توتمادي
• ناتو-دان آذربايجانا ديپلوماتيک هوجوم
• ائلچي بئیله اوز- اوزه - گؤنتاي گئنجآلپ (جاوانشير)
• چاغداش تاريخيميزين پلان آرخاسي و چاغداش ميللي هرکاتيميزين موباريزه و مقصد ستراتئژيسي! (اون دؤردونجو بؤلوم) - رحيم جاوادبئيلي

http://www.baybak.com بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11007.baybak.com/4020.azr یازینین اینترنت آدرسی