- بای بک، بیر میللتین سسی - http://www.baybak.com -

یاشاسین آذربایجان - Long live Azerbaijan

آغيزديلي و ميللی مئنتاليتئت (دوشونجه) - ماكونون يازانلار انجومني

بای بک، آذربایجان | سؤتگؤن, ۴-ي زومار آی , ۱۱۰۰۷ اینجی ایل, چولا ۲۰:۵۴ | تورکجه, مقاله

. معيار ديل بير چوخ عنصرلرله ياناشي ايکي آپاريجي عنصره ده دايانير. بونلارين بيري آغيز ديلي و ادبياتي، و او بيريسي ايسه ميللي مئنتاليتئت دير. سؤزسوز، دونياداکي هر هانسي يازيلي ديل، بير آغيزا داياناراق گليشيب، گئرچکلشميشدي. انگليس ديلی «اوکسفورد» لهجه‌سي تملينده، آلمان ديلي «برلين» لهجه‌سي تملينده، و چاغداش فارس ديلي «تهران» لهجه‌سي تملينده گليشميشدير. تورک ديل‌لرينه گلديکده، آنا دولو تورکجه‌سي «استانبول» لهجه‌سي اوزه‌رينده و آذربايجان تورکجه‌سي «باکي» لهجه‌سي اوزه‌رينده قورولموشدو. بوردا اينجه بير مقامي وورغولاماق يئرينه دوشردي: آدي چکيلن لهجه‌لر، تکليکده ديلي اؤز چييين‌لرده داشيميرلار. ميثال اولاراق، ايندي استانبول آغزي داها مؤوجود دئييل دي، و آنادولو تورکجه‌سي اؤزونون انکشاف گئديشينده، ايندي بوتون يئرلي لهجه‌لرين خزينه‌سيندن قيدالانير. ها‌بئله باکي لهجه‌سي تک باشينا اوتايلي بوتايلي آذربايجان ديلي‌نين يوکونو داشيمير و بعضن باشقا بؤلگه لرين ديالئکتی ده داياق رولونو اوينايير. اؤرنه يين، تبريزده «قايداش/ قه يدش»، باکيدا «قاقاش»، و اردبيلده «قردش» کيمي گئده‌ن سؤزلر، موغان و قاراداغداکي «قارداش» دئييليشينه اويغون يازيلير. بو او لهجه لرده


بيز بو مقاله ده، ديلميزين چيچکلنمه‌سي اوغروندا «معيارديلين يارانماسينا شراييط يارتماق» و «اؤزگه ديل‌لردن آلينما سؤزجوک‌لر و اصطلاحلارا اويغون معادل تاپماق»، کيمي مقصدلري قارشييا قويموشوق. بيزجه بونلار ايندي اليفبادان داها آرتيق اؤنم داشييير.

بيزاليفبا مسئله‌سي‌نين اوزه‌رينده بوندان آرتيق دايانماغي ندنسه بير جوره واخت ايتيرمک سانيريق. اؤتن اون بئش ايل عرضينده ح.م ساوالانين «آپاردي سئل‌لر سارا‌يي» منظومه‌سيندن باشلاياراق، حميد نطقي‌نين وارليقدا درج ائديلن املا قلاوووزونا قده‌ر، يول درگي‌سينده بعضي بيلگين‌لرين قاتيلديغي اليفبا ييغينجاقلاريندان سون ايکي «ديل سميناري»نا قده‌ر، عرب اليفباسي‌نين ديلميزه اويغونلاشماسي آراشديريملشدي. بو آراشديرمالار اثناسيندا عرب اليفباسي‌نين منفي و مثبت يؤن‌لري بوتون خيرداليق‌لاري و اينجه‌ليک‌لريله اؤيره‌نيلميشدي. بونونلا بئله، اگر بيز هله ‌ده معين بير اليفبا اوزره کسکين کوتله‌وي اوزلاشمايا وارا بيلمه‌ميشيک سه، اليفيايا جهالتيميزدن دئييل، بيليگينلريميزين سؤز بيرلييينه چاتا بيلمه‌مه‌سيندن‌دير. ديليميزده‌کي سسلري ايفاده ائتمکده، عرب اليفباسي نين معين چاتيشمامازليقلاري واردير و بو اليفبا اساسيندا بيز ديليميزي تام فونوتيک‌لشديره بيلمه‌يه جه‌ييک. بئله اولدوقدا، بوندان آرتيق حرفلرين اوستونه قويولاجاق نشانه‌لر اوغروندا فيکيرآيريليغيندان چکينه‌رک، ايندي‌يه کيمي گؤرولموش ايشلردن تئزليک‌له بير سونوج چيخارمالي و اليفباني بيرلشديرمه‌لي‌ييک. بو اؤنملي مسئله‌ني اؤز يولونا قويماق، بيزيم و باشقا درگي‌لر و قزئت‌لرين تک باشينا داشيياجاق بير يوک دئييلدي.

آغيزديلي و ميللی مئنتاليتئت

معيار ديل بير چوخ عنصرلرله ياناشي ايکي آپاريجي عنصره ده دايانير. بونلارين بيري آغيز ديلي و ادبياتي، و او بيريسي ايسه ميللي مئنتاليتئت دير. سؤزسوز، دونياداکي هر هانسي يازيلي ديل، بير آغيزا داياناراق گليشيب، گئرچکلشميشدي. انگليس ديلی «اوکسفورد» لهجه‌سي تملينده، آلمان ديلي «برلين» لهجه‌سي تملينده، و چاغداش فارس ديلي «تهران» لهجه‌سي تملينده گليشميشدير. تورک ديل‌لرينه گلديکده، آنا دولو تورکجه‌سي «استانبول» لهجه‌سي اوزه‌رينده و آذربايجان تورکجه‌سي «باکي» لهجه‌سي اوزه‌رينده قورولموشدو. بوردا اينجه بير مقامي وورغولاماق يئرينه دوشردي: آدي چکيلن لهجه‌لر، تکليکده ديلي اؤز چييين‌لرده داشيميرلار. ميثال اولاراق، ايندي استانبول آغزي داها مؤوجود دئييل دي، و آنادولو تورکجه‌سي اؤزونون انکشاف گئديشينده، ايندي بوتون يئرلي لهجه‌لرين خزينه‌سيندن قيدالانير. ها‌بئله باکي لهجه‌سي تک باشينا اوتايلي بوتايلي آذربايجان ديلي‌نين يوکونو داشيمير و بعضن باشقا بؤلگه لرين ديالئکتی ده داياق رولونو اوينايير. اؤرنه يين، تبريزده «قايداش/ قه يدش»، باکيدا «قاقاش»، و اردبيلده «قردش» کيمي گئده‌ن سؤزلر، موغان و قاراداغداکي «قارداش» دئييليشينه اويغون يازيلير. بو او لهجه لرده گراماتيکانين ساغلامليغيندان ايره لي گلير. باخماياراق کی، هر حالدا ديل، اينفورماسيا واسيطه‌لري‌نين ائتگي‌سيله کورلانميش لهجه‌لرين اليندن ياخا قورتاماليدي.بای بک

(تبريز لهجه سينده “ر” سؤزجوگو يوموشاق اولاراق ديله گتيريلير٫ آما ديققتلي اولماميز لازيمدير کي بو سؤزجوک تمامي ايله “ي” سؤزجوگونه چئوريلمير. اؤرنه يين: “قارداش” سؤزو تبريز لهجه سينده “قه+ر+دش” شکلينده ايفا اولونور. “ر” سؤزجوگو بوردا “ر” ايله “ي” آراسيندا سؤيله نيلير. آما چوخ گؤرونور کي تبريز لهجه سي ايله تانيش اولمايان يازارلاريميز بو ده ييشيکليگي بيلمه دن٫ يانليش اولاراق ديللره دؤشن شکلي يازماغا دوام ائديرلر.لهجه لريميزين بير سيرا فرقلي يؤنلريني تانيماقلا٫ بئله سهولرين اورتادان قالديريلماسي مومکون اولاجاقدير..باي بک)

ميللي مئنتاليتئتين ديلين گليشمه سينده تاثيري داها گئنيش دي. اگر ديل‌له دوشونجه‌نين ايلگي‌لري، گومان ائديلن‌لردن داها درين‌لره گئدير؛ اگر ديل، دوشونجه‌نين آنجاق ايفاده آراجي دئييل، اوندا ميللي مئنتاليتئتين معيار ديلين گليشمه‌سينده قاچيلماز رولو اولاجاقدير.

آيدين‌دير‌ کي، انسانين دوشونجه‌سي ديلده باش وئرير. هابئله، انسانين وارليغي ديلده گئرچک‌لشدييي زاماندان، او، باشقا جانلي‌لاردان سئچيلمه‌يه باشلايير. «ارسطو»، انسانين حئيوان‌لاردان اوستونلويونون باشليجا سببيني «نيطق‌»ده گؤردوکده يانيلميردي. چونکي بيز آز اوزاق‌لارا گئتسه‌ک، ديل نه اينکي اونون دوشونجه‌سي‌نين، بلکه‌ وارليغي‌نين ائوي‌دير. مسئله‌نين بئله قويولوشو، يعني «ديل وارليغين ائوي‌دير» آنلاييشيني ايره‌لي سورمک، هئچ ده غريبه سسلنمه‌مه‌لي‌دير. «موريس کوروئز»ين فيکرينجه، ديل اولمادان اشياء هئچ‌واخت اينديکي کيمي وار اولماياجاقديلار. چونکي ديل اشياني ايسته‌نيلن بيچيمده يارادير، بيزه ‌ده اشياني ياراتماق گوجونو باغيشلايير. «مارتين هايدگر»، ديلين اؤنميني داها دا زيروه‌يه قالديرير: «ديل، انسان * وارليغي‌نين واسيطه‌سي، و يا انساندان آسيلي اولان بير آراج دئييل، بلکه‌ او، انسانين اؤزونو گؤسترمه دوزه‌نگاهي‌دير. ديل انساندان آسيلي دئييل، انسان ديله باغلي‌دير. دوشونمک و هر تورلو فيکير يوروتمک، دانيشيق يوردونون بير بؤلگه‌سي‌دير.»

بو فيکيرلر، ميللي مئنتاليتئت‌له ديلين علاقه‌سيله اوست- اوسته دوشور. معيار ديل، ميللي مئنتاليتئت‌دن قيدالانير و اؤز نؤوبه‌سينده اونا تأثير باغيشلايير. منئتاليئتئت سؤزونون ايلکين آنلامي «عاغيل» و «دوشونجه طرزي» دئمک‌دير. چاغداش آنلامدا فردي و کوتله‌وي شعورون ‌(هم ‌ده شعورسوزلوغون) يوکسک سويه‌سيني ايفاده ائدير. مئنتاليتئت دئيه‌رکن، هم ده ميللتين و شخصين دوشونمک، دويماق، چئوره‌ده باش وئر‌ن اولايلاري قاوراماق و منيمسه‌مک يولو باشا دوشولور. داها گئنيش آنلامدا، کوتله‌نين و يا فردين علمي- نظري سويه‌سي، معنوي انکيشاف درجه‌سي، اخلاقي کيفيت‌لري، ياشاييش طرزي‌، گله‌نک‌لري نئجه آنلاماسي، و باشقا اولوسلارا مناسيبتي، و دونياني قاوراما و قبول ائتمه‌سي، مئنتاليئتئته داخيل‌دير.(م.م) گؤرونور مئنتاليتئتين آغيرليق نؤقطه‌سي «دوشونجه طرزي»ندن دولايي ديلين اوستونه دوشور: معيار ديلين. يعني بو دوشونجه طرزي، عادي گونده‌ليک شيفاهي ديلده اؤزونو گؤسترسه‌ ده، او، بير دوشونجه سيستيمي و نيطق مدنيتي کيمي، آنجاق ديلده فوران ائده بيلر. و نه قده‌ر کي، ديل بو عؤهده‌ليک‌دن بويون قاچيرير، ميللي مئنتاليتئتين فورمالاشماسي بير او قده‌ر گئجيکير.بای بک

معيار ديل بوشلوغو

بير چوخلارينا گؤره آذربايجان ديلي‌نين بؤيوک بوشلوغو، معيارديلين اولماماسي‌دير. بو بوشلوغون سببي هر نه اولورسا اولسون، اونون آرادان قالديريلماسي و ائله بير ديلين گئرچکلشمه سينه گره‌کلي شراييط يارانماميشدير. بيزيم او قده‌ر ده گئنيش ايمکان و ال وئريشلي آراجلاريميز اولماسا‌ دا، هر حالدا معيار ديلين گئرچکلشمه‌سينه ايلک آدديم‌لار آتماق مجبورتينده‌ييک.

دوغرودور، معيار ديل، يازي‌نين بوتون ژانر‌لاريني قيدالانديرير؛ يئني سؤزلرين يارانماسيني و يا قوندارماسيني يؤنلنديرير؛ ديلده‌کي يئني‌ليک‌لره قايدالار چرچيوه‌سينده يول آچير؛ و تاريخي قاچيلماز دَييشيليک‌لري بوس بوستون آنارخييايا (آنارشيزمه‌) اوغراماقدان قورويور. بو تعريفه اساسَن ايندي دئمک اولمازکي، معيار ديل يوخدور، آنجاق اينديکي يازي واريانتلاري، هردن اوقده‌ر ساغلامليقدان اوزاق‌ديرکي، دئمک اولار بيرجه معيار ديلين ايشله ييني (فونکسياسيني) بير نئچه يازي اوسلوبو يئرينه گتيرير. ايندي يازيميزدا قراماتيک چالاري و سؤز احتياطلاري باخيميندان بئش آخين (جريان) گؤزه چارپير:

۱- بيرينجي آخين، ديلميزده اولمايان هر بير اصطلاحين يئرينه فارسجا و عربجه‌دن آلينما سؤزلري قويور. بو آخينين ياخشي جهتي اودورکي، فارسجا اوخوموش سويدلاشلاريميزا آسانليقلا اوخوماق امکاني يارادير. بئله کي، اوخوجولارين بؤيوک چوخلوغو، فارس ديليني ياخشي بيلديکلريندن دولايي، ائله بير متن‌لري اوخوماقدا چتين‌ليک‌ چکميرلر.

آمما بو ياناشمانين منفي يؤن‌لري ‌ده آز دئييل. بيرينجي‌سي، بو ساياق نثر يازانلارين بير بؤلومو، فارس ديلي‌نين هئگئمونياسيني (سلطه‌سيني) ديليميز اوزه‌رينده قورويوب ساخلاماق اوچون بو يولا گئديرلر. بونلارين فيکرينجه، آذربايجان ديلي آلينما سؤزلردن سيلينيرسه، اوندا فارس ديلي‌نين تاريخي استاتوسونا ساغالماز ضربه‌لر ائنه بيلر.

بونا رغمَن، هر بير ديل، اؤزه‌لليک‌له آذربايجان ديلي، اؤزگه ديلين طلباتينا گؤره، يا ائله بير ديل‌لره نيفرت بسله مک‌له دئييل، اؤز داخيلي قايدالارينا گؤره ديناميک‌جه سينه گليشمه ليدي. ايراندا فارس و عرب ديل‌لريني مکتب‌لر، معلومات آراجلاري، قانون وئريجي‌ليک قوروملاري، آدکائميالار، ياييم ائولري، و اونيورسيتئت‌لر حمايه ائديرلر. بئله بير حمايه‌چي‌لرين اؤنونده، آذربايجان تورکجه سي‌نين اؤز يولونا گئتمه‌سي، هئچ ده اونلارا زيان گتيرمه‌يه‌جک. ايکينجي‌سي، اؤز يازيلاريندا فارسجا و عربجه سؤزجوک لرين اوستونلويونه آرخا چيخانلار، ايستر ايسته مز، او ديللرين قراماتيکاسيني دا ديليميزه آشيلاييرلار. باشقا سؤزله، هانسي‌سا ديلدن باش آليب گلن هر بير سؤزجوک، اونون آردينجا معين بير «نحو» چالاري دا گتيريره رک، قراماتيکاميزي پوزور. ايندي ايش اورا گيتريب چيخاريب کي، قراماتيکاميز اوزه رينده يازيلميش نثرلر دئييل، آرتيق فارسجانين دستورونا اويغون متن‌لر، داها قولايليقلا اوخونور.بای بک

۲- آذربايجان جمهوريتينده فورمالاشميش معيار ديلي اساس گؤتوره رک يازماق. بيلديييميز کيمي آذربايجان جمهوريتينده ايشله ک اولان دقيق قراماتيکايا باخماياراق، باشقاديل‌لردن آلينما سؤزلري بول- بول ايشله‌ديرلر. دئمک اولارکي، علمي سياسي متن‌لرده، سؤزلرين يوزده آلتميشيندان چوخو، آلينما سؤزلردن گليشير. بو ايکينجي آخين، داها اوزاقلارا گئده رک، آذربايجان جمهوريتينده ايشله ک اولان «ايش گذار»، «وطن پرور»، «موکافات» کيمي ترمين‌لري اولدوغو کيمي قوللانماقدان چکينمير و «آرخيو»، «پولشا» و «ريختئر» کيمي سؤزلري يازماقدا روسجادان گلمه واريانتا اوستونلوک وئرير. بو آخينين مثبت يؤنو، دقيق قراماتيکا و گؤزه‌ل علامت قويما (نشانه گذاري) سيستئميندن فايدلانماقدي. باخماياراق کي، اونون منفي يؤنو ده وار. بئله کی، يابانجي سؤزوجوک‌لرين بول- بول ايشله‌ديلمه‌سيله، دوغما سؤزجوک‌لرين قونداريلماسي دايانديريلير.

۳- آنا دولو تورکجه سي اساسيندا يازماق. آنادولو تورکجه سينه اساسلانان يازي ديلي، عموميتله‌ او ديلدن آلينما سؤزجوک‌لره اوستونلوک وئرمک‌له سئچيلير. آنا دولو تورکجه سي، بؤيوک ياييم واسيطه لری، صنعي قمرلرله بوراخيلان ماراقلي وئرليش‌لر، آکادئميک چئوره لر، و پوپ موسيقي‌سي يارديميلا گئنيش ياييلماق امکاني الده ائديب دير. اوسته‌ليک، بو تورکجه ده اؤتن سکسن ايلده آپاريلميش کؤلکو دَييشيک‌ليک‌لر، ديلين سئويملي و يوموشاق اينتوناسييا قازانماسينا سبب اولموش، او دا بو ديله وورغونلارين ساييني آتيرميشدي. بو آخينين مثبت يؤنو، آنا دولو تورکجه سينده توکنمز سؤز خزينه‌سي و ديلين اينجه‌ليک‌لرينه دياناراق ديليميزده‌کي، کوبودولوقلاري يوموشالتماق، و سون مقامدا ترمين باخيميندان بوشلوق‌لاري دولدورماق‌دير. آمما اونون منفي يؤنو ده وار. بيرينجي‌سي، ترمين‌لرين قارشيليغيني آنادولو تورکجه‌سيندن آلماق ايسته‌يه‌نلر، عموميتله نه آذربايجان ديلي ايله دريندن تانيش‌ديرلار، نه ده آنادولو تورکجه‌سيله. و بونا گؤره، آلينما سؤزجوک‌لرين ايشله ديلمه سينده گولونج عيبه‌جرليک لر اورتايا چيخير. ايکينجي‌سي، آنادولو تورکجه‌سينه يؤنلميش نثريميزين چوخلوغو، فارس ديلي قراماتيکاسي ائتگي‌سي آلتيندا يازيلير! بونو دئديکده آددا- بوددا يازيلاري نظرده توتموروق، بلکه بير چوخ درگي‌لرده گئنيش اؤلچوده عادي‌لشميش دوروما بارماق اوزاديريق. اوچونجوسو، آنادولو تورکجه‌سي‌نين قراماتيکاسي آزاجيق اولسا دا ديلميزدن فرقله نير. بو فرقلي‌ليک اؤزه‌لليک‌له فعل‌لرين قورولوشوندا و «فعلي اسم»لرين دوزه‌ليشينده قاباريق جاسينا اؤزونو گؤسته‌رير. آنجاق گره‌کلي (لازيمي) علمي صلاحيت‌لري منيسمه‌مه‌دن سؤز قوندارانلار، بو اينجه فرقلي ليک‌لره گؤز يومورلار.

۴- ديليميزده دؤردونجو يازي اوسلوبو قارماقاريشيق نثردن عبارت دير. بو آخين، هئچ بير قراماتيک قايدايا دايانمادان، سؤزجوک‌لرين املاسيندا و يئني سؤزلر قوندارماقدا تام آنارشيزمه آرخالانير. ايندي بو سورغو اورتايا چيخا بيلرکي، هئچ تورلو قايدايلا اويوشمايان بئله بير يازي اوسلوبوندان سؤز آچماق دوزگون مو اولاردي؟ دوغرودور، بوردا دوشونجه و ديلک‌لري دوشگون وضعيتده ايفاده ائده‌ن بو نثرين هئچ بير ادبي دَيَري يوخدور. بونونلا بئله، بو دَيَرسيز يازي شيوه‌سي، يايغين و ان ائتگي‌لي یوللاردان بيري ساييلير. گؤرنده کي، ايندي چيخان کتابلارين بلکه ده اوچدن بيري بئله يازيلير، و يا دؤولت راديو‌ وئرليش‌لري‌نين بؤيوک بؤلومو، بو اساسدا حاضيرلانير، اوندا مسئله‌نين نه قده‌ر اؤنملي اولدوغونو گؤروروک. گؤز اؤنونه آلاراق کي، آذربايجان تورکجه‌سينده وئريليش يايان راديو و تلويزيون کانال‌لاري بؤيوک اوخوجو کوتله‌سييله ايلگيده ديرلر، ديليميزين زده‌لنمه‌سينده بونلارين اؤنملي‌ رولو داها دا دانيلماز اولاجاق دير. گؤرونور، بئله بير آپاريچي مانعه‌دن يان کئچمک، ديلين طالعينه گؤزه يومماقدان باشقا داها بير آنلام داشيماياجاق دير.بای بک

۵- آز ساييلي کيتابلار، درگي‌لر و قزئت‌لرده غيررسمي اولاراق معيار ديل فورمالاشيب. بونون اَن پارلاق اؤرنه‌يي، دوغما سؤزلرين يازيلشي‌نين تثبيت اولونماسي‌دير. ايندي تبريزده «گليروخ»، زنجاندا «گليريز» و اردبيلده «گلئييک» سؤيله‌نن فعل فورماسي، مباحثه دوغورمادان، يازي ديليميزده «گليريک» گئدير. بونونلا دا گؤرونور معيار ديلين گليشمه‌سينده ايلکين و سامباللي آدديم آتيلميشدي. باخماياراق کي، بو يازي ديلي‌نين اورتاق جهت‌لري چوخدور، آمما اونون سينيرلاري يازيچي‌دان يازيچي‌‌يا فرقله‌نير. بئله کی بوردا دا يازي اوسلوبو، واخت آشيری يوخاريدا آديني چکدييييمز دؤرد واريانتدان بيرينه ياخينلاشير.

ايلک باخيشدا بو بئش قروپون آراسيندا معين چرچيوده اوزلاشما باش توتا بيلر. آمما بونو دا اونوتماق اولماز کي، نظري يؤندن بو مومکون گؤرونورسه ‌ده، اونون دوغرولماسيني بير چوخ عاميل لر اَنگلله يير. بوردا سياسي قطب لشمه لردن توتموش، جغرافي فرقلي ليک‌لره قده‌ر، انسانلارين يازي اوسلوبو ساحه سينده کي بيلگي‌، تجروبه، باجاريق و سليقه‌لريندن توتموش شخصی ماراغا قده‌ر، مانعه‌لر واردير. اؤرنه يين، راديولار سياسي تاپشيريقدان دولايي، عادي جاماعاتين دانيشديغي ديلدن‌ ده داها آرتيق «جالاق» (فارس- آذربايجان ديللري‌نين قاريشيغييندان يارانميش هیبرید) ديلده دانيشيرلار. بعضن تکجه فعل‌لري آذربايجان ديلينده گئدن بو دانيشيق طرزيني، اؤز‌لليک‌له، آيري- آيري مسئول‌لارين چيخيش‌لاريندا آچيقجا گؤروروک. او بيري ياندان، معين بير جغرافي چئوره ده اؤزه ل بير لهجه ايله دانيشيلير و يازي ديلي نين يايغين اولماديغيندان، بو لهجه، يازيلي ادبياتي عوض ائده رک، باشقا بؤلگه لرده آنلاشيلمير. بوتون بونلارا اساسَن هر کس، نئجه دئيرلر، کئفي چکن کيمي يازير. چئشيدلي شهرلرين اؤزونه مخصوص ديالئکتي، يازي ديليني‌نين عموم لشمه‌سينده ساخلاج (ترمز) رولونو اوينايير. ايلکين مکتب‌لر، و عالي تحصيل اوجاقلاري‌نين اولماديغي بير يئرده، انسانلارين چئشيدلي بيلگلي، تجروبه، باجاريق و سليقه‌لريندن آيري- آيري نثر دوغا بيلر. دوغرودور ديل قوروملاري‌نين مؤوجود اولدوغو بير توپلومدا، بو چئشيدليليک، هارداسا معيار ديلين اورتا مخرجينه قايناييب، قاريشير. آمما معيار ديل اولمايان يئرده، بو تجروبه و سليقه‌لرين هر بيري، او بيري ‌لريندن تام سئچيلن آنلاشيلماز يازي اوسلوبونا گتيريب چيخارير. بيزيم بيريميز قديم نثري، او بيريميز آنادولو تورکجه‌سيني، اوچونجوموز ايسه آذربايجان جمهوريتينده کي، يازي اوسلوبونو منيمسه ديييميزدن، چوخ ضديتلي نثرلر اورتايا قويوروق. بو آنارشيزم البته، فارسجا دوشونوب، آذربايجانجا يازديقدا اؤز زيروه نؤقطه‌سينه يتيشير.

چيخيش يوللاري

«ديل دئديکده، فيکيرلري ايفاده ائتمه‌يين فورماسي و انسانلار آراسيندا اونسيتين واسيطه‌سي اولان گونده‌ليک ياشاييش ديلي باشا دوشولور»(؛) بو ديل طبيعي صورتده يارانيرسا، اونون بير چوخ قوللاري ، اؤزه لليک له اونون بينؤوره سي اوزه رينده يارانان معيارديل، معين قده‌ر صنعي‌طرزده يارانير و سونرا اونون اؤزونو ده ائتگي‌سي آلتينا آلير. «صنعي ديل انسانلار طرفيندن هر هانسي ييغجام طلبات اوچون ياراديلير: رياضي سيمووللارين ديلي، فيزيکي نظريه‌لرين ديلي، چئشيدلي سيقناليزاسييا سيستئم‌لري . و س.»(؛) ديله بئله بير باخيش، گئرچک‌ليک‌لرين بوتونوتو عکس ائتديرمه‌سه ده، بيزه معيار ديلين، مقصدلي اولاراق، گليشمه سينده يارديم ائدير. اگر فيزيک ساحه سينده صنعي ديل گئرچک‌له‌شه بيليرسه، اوندا معيار ديلين يارانماسيندا هانسي‌سا سيسئتم‌لي تأثير بوراخماقدان صؤحبت گئده‌ بيلر. آنجاق بوردا قورغو (توطئه) نظريه‌سييندن چکينه‌رک، ديل اوزه‌رينده بوراخاجاغيميز ائتگي نين اولدوقجا محدود اولماسيني آنلامالي، و بو گيريشيمي ديلچي‌لرين به‌يندييي بيچيمده گئرچک‌لشديرمه‌لي‌يک. سياسي دايره‌لر، اگر دؤزوموسوزلوک‌له، و لازيمي علمي صلاحيت اولمادان، بو اؤنملي و تاريخي وظيفه‌يه گيريشرسه، اوندا ديلين کورلانماسي قاچيلماز اولاجاق دير. سؤز يوخ کي، ائله بير قوندارما ديلين کوتله‌دن تجريد اولونماسيندان باشقا بير سونوج الده ائديله يه‌جک.بای بک

رسمي ديل قوروملاري اولمايغيندان بو چتين‌ليک‌له دوزگون قارشيلاشماغين آغيرليغي بوتون قلمداشلارين اوزه‌رينه دوشور. بوردا يازيچي‌لار، شاعيرلر، آيدين‌لار، ژورناليست‌لر، ايستر بير يئرده، ايسترسه‌ ده خيردا ايش قروپلاري چرچيوه‌سينده يارارلي دانيشقلار آپارا بيلرلر. اليفبا باره سينده گئده‌ن اينديکي دارتيشمالار، بو تکليفي کؤلگه‌ده ساخلامامالي‌دير. دانيشقلاردا، هله‌ليک، اورتاق بير داياق، و ايلکين اوزلاشما چرچيوه‌سي سئچمک اولار. بيزجه بو چيرچيوه ديليميزين قراماتيکاسيندان عبارت دير. قراماتيکا دوزگون اولورسا بوتون باشقا چاتيشمامازليقلار گلليب اؤز يئريني تاپاجاق. تکرار ائديريک : «معيار ديلين يارانماسيندا ايلکين اوزلاشما نؤقطه‌سي مؤوجود قراماتيکاني بوتونلوک‌له منيمسه‌مک‌دير.» چونکي بو ديلين اَن دقيق و آيدين قراماتيکاسي واردير. بو قراماتيکا يوز اللي ايلدن بري، علمي چرچيوه‌ده فورمالاشاراق، زامان آخاريندا گليشميشدي. سونوجدا بئله اولموشدوکي، يازي زاماني چاتيشمامازليقلارين چوخو آرادان قالديريلماقلا، آذربايجان ديلي- بعضي غير رسمي ادعالارا گؤره- دونيانين اوچونجو قايدالي ديلي سيراسينا چيخميشدي. ها بئله ديلمييزده‌کي «سس اويغونلوغو» و آيري- آيري حرف لرين يوموشالما قايدالاري بو قراماتيکانين دانيلماز اوغورلاريندان و اولدوقجا مثبت يؤنلريندن بيري اولموشدور.

يئني سؤزلر و اططلاح لار

اگر قراماتيکا اؤزولو قبول ائديليرسه، معيار ديلين يارانماسيندا آتيلاجاق ايکينجي آدديم اصطلاحلار و آلينما سؤزلره اويغون معادل تاپماق‌دير. بو او قده‌ر ده قولاي بير ايش دئييل، و اليفبا مسئله‌سي قيراقدا قالسين، بيزيم چتين‌ليک لريميزين بؤيوک بؤلومو بوندان سو ايچير.

اينکشاف ائتميش اؤلکه‌لرده، اؤزه‌لليک‌له، غرب دونياسيندا علمين چيچکلنمه‌سي، بو بؤلگه‌دن دونيانين بوتون اؤلکه لرينه اصطلاح آخينينا سبب اولموشدو. داها چوخ يونان کؤلکو اولموش بو اصطلاح‌لار، ديلميزه بير باشا دئييل، روسجا، عربجه، فارسجا و آنادولو تورکجه سيندن دولايي آخميشدي. بو دا اؤزلويونده هر بير سؤزجويون آيري- آيري تلفظ و يازيليش‌لاريني ديليميزه آشيلايير. بئله کي، «آمريکا بيرلشميش ايالت‌لري»، آذربايجان جمهوريتينده «آمريکا بيرلشميش شتات‌لاري» کيمي گئدير. و همين اؤلکه‌نين گونئيينده يئرلشميش بير شهرين آدي فارسجادان گلمه «تگزاس» و روسجادان گلمه «تئخاس»دير. اورتا آوروپا دا يئرلشميش اوچ اؤلکه‌نين آدي آذربايجان جمهورتينده «پولشا، ايسوئچره و آوستريا» گئده‌ن حالدا، بيزده لهستان، سويس و اتريش گئدير. بوردا باشقا بير اؤنملي اؤرنک «لوژي» و «لوگييا» سؤز حيصه‌جيک‌لرينه اَکلنميش سؤزلردير. اؤرنه‌يين، روسجادا «تئخنولوگييا» اسم‌دير و «تئخنولوژي» صفت. و اونلارين انگليسجه معادلي Technologic, Technology دير. بئله‌ليک‌له روسجادا «تئخنولوژي» سؤزو انگليس‌جه «تکنولوژيک» اصطلاحي ايله برابردير.بای بک

بونونلا دا، معيار ديلي ياراتماقدا آتيلاجاق بيرينجي آدديم، بو تلفظ‌لري بيرلشديرمک، ايکيجي آدديم ايسه، يابانجي سؤزلره واختلي واختيندا، معادل آختاريب تاپماق‌دير. گومان ائديريک بو معادللر، بير چوخ اؤز‌لليک‌لرله ياناشي، آشاغيداکي خصوصيت‌لري داشيلمالي‌ديرلار:

- بو معادل‌لر اوخوناقلي، آسانليقلا باشا دوشوله بيلن، آخارلي و يوموشاق اولمالي‌دير. اَن ياخشي قونداريلميش سؤزجوک و اصطلاح، سؤزلويه احتياج دويولمادان باشا دوشولمه لي‌دير. اؤرنه‌يين، صمدوورغونون ياراتديغي «سايريشان» سؤزو، رسول رضانين ياراتديغي «چيمرليک» سؤزو، جعفر جبارلي‌نين ياراتديغي «آيدين»، «ياشار» «سولماز» سؤزلري، هئچ بير سؤزلويه احتياج دويولمادان قاورانيلير.(گ)

- معادل آختارماقدا و سؤز قوندارماقدا، بيرينجي نؤوبه‌ده آذربايجان ديلي‌نين طلباتي‌ و قايدا- قانونلاري گؤز اؤنونه آلينمالي‌دير. بونا گؤره آنا دولو تورکجه‌سيندن گلمه «خوش گؤرو» کيمي سؤز بيرلشمه‌لري، آزاجيق اولسا دا ديلميزله اويوشمالي‌دير.

- باجارديقجا هر آنلاما بير سؤز قوندارماليييق و بير سؤزو فيرلاديب اونونلا آيري- آيري آنلاملاري ايفاده ائتمک‌دن چکينمه‌ليييک. بعضي گنج يازيچي‌لاريميز بعضَن آذربايجان جا بير سؤزو آيري ديللردن گلمه‌ بير نئچه سؤزه قارشي قويورلار. بو دا زامان سوره‌سينده ديلين داريسقالليغينا، گوجسوزلويونه، و علمي ليکدن اوزاقلاشماسينا گتيريب چيخارير.

- کلمه قوندارماقدا تلسمکدن چکينه‌رک، ديلين چيچک لنمه‌ منطقي دايانماليييق. ياخشي سوزجوک تاپماييينجا هله ليک اؤزگه ‌ديللردن آلينما کلمه‌لري- کوتله نين تانيش اولدوغو شرطيله- ايشلتمه‌ليييک.

- اينديکي دورومدا، ديلي زنگين‌لشديرمک اوچون آلينما سؤزلره معادل آختارماقدا، اسکي سؤزجوک لر، پروبلئمين بير بؤلومونو چؤزه‌ بيلر. آنجاق بو سؤزلره قاييدارکن، ايکي اؤنملي نکته‌نين اونودولمالماسي گره‌کير. بيرينجي‌سي، اسکي‌ سؤزلر کوتله قاوراييشيندان تام آنلاشيلماز درجه‌ده اوزاق اولمامالي‌دير. ايکينجي‌سي، بونو گؤز اؤنونه آلمالي‌ييق کي، بعضي سؤزلر زامان آخاريندا اؤز آنلاملاريني دَييشه‌رک يئني آنلام قازانير. بيز اسکي سؤزلر آختاريشيندا بو يئني‌لشميش آنلاملاري منيمسه يه رک اونلارين بير داها کؤهنه معنالاريني اوزه چيخارتماقدان يان کئچه ليييک: دلي (ايگيد)، آش (بوغدا)، شؤلن (قوناقليق)،

- ديلميزين اينديکي قراماتيکاسي اساسيندا آلنيما سؤزلره، ديليميزين ايندي و کئچميش سؤز احتياطلاريندان و تورک ديلي‌نين باشقا قوللاري‌نين اوغورلاريندان فايدالاناراق، يئني معادل تاپمالي و يا هر بير آنلاما اويغون سؤز قوندارمالي اولاجاغيق. بو، کوتله‌ني سئوينديرمه‌يه بيلمز.

اتک یازیلار:

+ دوغرودور بعضي وئرليش‌لرده، بو دوشلونگوکی راديو يازي‌چي‌لاري و آپاريجي‌لاري‌نين ساوادسيزليغيندان ايره‌لي گلمير، ديل حاققيندا تطبيق ائديلن هانسي‌سا سياستدن قايناقلانير. البته بو تماميله سياسته قايتيمير، بو راديو لاردان واخت آشيري سسله نن «مملکتين باشدان باشاسيندا» کيمي سؤز بيرلشمه‌لري گؤستريرکي، او راديو لاردا چاليشانلارين بعضي‌سي آزاجيق تورکجه يازماق ايمکالاريندان يئتيرينجه فايدالانمير، يادا فايدالانماغي باجارميرلار.)

+(م.م) مئنتاليتئت (Mentalitet)، اينگيليس‌جه (Mentality) عاغيل و دوشونجه معناسيندا گئدير. بو سؤزون کؤکو ساييلان مئنتال سؤزو ده عقلي، ذهني، و پسيخي آنلاميني داشييير. روحي خسته‌ليک‌لر خسته‌خاسينا Mental Home دئييلير.

+(هيبريد) فارسجا «دورگه» روسجا гибрйд ديله دئييلير. بوردا مقصديميز، آذربايجان تورکجه سي و فارسجانين قاريشيغيمدان ياران بير ديل دير.

BayBak, All about a Nation، بیر میللتین سسی
پایلاش | پرینت
بعضی عکسلر خبره باغلی اولمایا بیلیر. لطفا دیقتتلی اولون
بورا باغلي يازيلار:

گوروش کاپانیبدی


http://www.baybak.com بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11007.baybak.com/2425.azr یازینین اینترنت آدرسی

azeribaybak[at]gmail.com