یاشاسین آذربایجان - Long live Azerbaijan

.

‎اینسانین بو سونلولوگونون قایناقلیق ائتدیگی پروبلئملر و سورولار، سونلولوق فیکری نین‎ ‎‎ ‎اینساندا دوغوردوغو آنلام آراییشی، وس. اونو تانری دا داخیل اولماق اوزره مئتافیزیکسل ‏‎ ‎آلان ‏حاققیندا قونوشمایا یؤنَلتمکده دیر‎. ‎ ‎او حالدا، دینسل و تئولوژیک دیلده ” مئتافیزیکسل آلان و ایچردیگی عنصورلر ” نئجه‎ ‎بیر ‏ایشلوه صاحیبدیر؟ باشقا بیر ایفاده ایله بو دونیاداکی هانگی تجروبه لریمیز یا دا پروبلئملر، بو ‏دونیا اؤته سینده کی بیر گئرچکلیکدن بحث ائتمه میزی گرکدیرمکده دیر؟ و بؤیله بیر قییاس ‏‏(بیلینندن حرکت ائده رک بیلینمه یه نه کئچیش) ندن گرکلی گؤرولور؟ یئنه،تانری ویا بو دونیانین ‏اؤته سی حاققیندا قونوشمامیزی

---

---

ترتیب و تلخیص ائدن: گونتای گنجآلپ

گیریش: مئتافیزیکسل اولاندان بحث ائتمه ائحتییاجی

‎اینسانین بیلینچلی تجروبه سی و دوشونجه سی، تجروبه ائتدیگی هر بیر وضعیتی قارشیلاشدیرما‎ ‎و آرالارینداکی ضیدلیگی فرق ائتمه یئته نه گی سایه سینده مومکون اولماقدا، کلمه لر‎ ‎و سمبوللر ‏یاراداراق دا آلقیلانابیلیر بوتونلردن اولوشان سئمبولیک و دوزَنلی بیر‎ ‎ائورَن اینشا ائده بیلمکده دیر. ‏اؤنونده کی آلترناتیولری دَیَرلندیرمه، بونلار اوچون کریترلراولوشدورما و ستاندارتلاری تانیملاما ‏یئتیسی اینسانا چئوره سینده کیلری کونترول گوجو‏‎ ‎وئرمکده دیر. اؤته یاندان، اینسان اینساندان ‏باغیمسیز بیرر وارلیق آلانینا صاحیب اولان ‏‎ ‎ابدی دَیَرلره قایناقلیق ائده مه مکده، بو قونودا هم ‏بیلگی هم ده گوج اولاراق ‏‎ ‎سینیرلی قآلماقدادیر. ایشته بو نؤقطه ، اینسانین بیلگی و ایقتیدار ‏قونوسوندا سینیرلاری نین‎ ‎اؤته سینه دایانماسی نین و بو آلانا رئفئرانسدا بولونماسی نین زمینینی ‏اولوشدورماقدادیر‎. ‎

‎اینسانین بو سونلولوگونون قایناقلیق ائتدیگی پروبلئملر و سورولار، سونلولوق فیکری نین‎ ‎‎ ‎اینساندا دوغوردوغو آنلام آراییشی، وس. اونو تانری دا داخیل اولماق اوزره مئتافیزیکسل ‏‎ ‎آلان ‏حاققیندا قونوشمایا یؤنَلتمکده دیر‎. ‎

‎او حالدا، دینسل و تئولوژیک دیلده ” مئتافیزیکسل آلان و ایچردیگی عنصورلر ” نئجه‎ ‎بیر ‏ایشلوه صاحیبدیر؟ باشقا بیر ایفاده ایله بو دونیاداکی هانگی تجروبه لریمیز یا دا پروبلئملر، بو ‏دونیا اؤته سینده کی بیر گئرچکلیکدن بحث ائتمه میزی گرکدیرمکده دیر؟ و بؤیله بیر قییاس ‏‏(بیلینندن حرکت ائده رک بیلینمه یه نه کئچیش) ندن گرکلی گؤرولور؟ یئنه،تانری ویا بو دونیانین ‏اؤته سی حاققیندا قونوشمامیزی گرکلی قیلان شئی ندیر؟ ‏

سورولار بو شکیلده سورولدوغوندا، گؤزلملدیگیمیز ایلک شئی، تئولوژیک دیل حاققینداکی ‏سورونون قاتی بیر منطیقسل سورودان، یاری- تاریخسل و وارولوشسال بیر فورما ‏قایماقدا(مئیللنمکده) اولدوغودور. بو یئنی فورمدا آماچ، هرهانگی راسیونال بیر ذئهنه تانری ‏قاورامی نین گئرچکلیگینی ایثباتلاماق دئییل، تانری قاورامی نین قوللانیلاجاغی و قوللانیلدیغی ‏زامان دا بیر یاندان تانریسال اولانا اویقون دوشه جک، دیگر یاندان دا اینسان تجروبه سینه آنلام ‏قاتاجاق بیر باغلامی یاخالاماقدیر. ‏

بو یؤنده اورَتدیگیمیز بیلگی، بیر یاندان اینسانین سینیرلیلیغی، سونلولوگو، خطا وسوچ ایشلر ‏اولماسییلا، دیگر یاندان دا کندیسی نین، یاشامی نین و ایچینده یاشادیغی ائوره نین اؤنَمینی و ‏آنلامینی سورغولاماسییلا باشلار. چونکو اینسان کندیسی نین بیرچوخ یؤندن سینیرلی، محدود ‏اولدوغونو تجروبه ائتمه کده و تانری’نی، وارلیق و گوجونون دایاندیغی بو سینیردان اؤته یه عاید ‏گئرچکلیک اولاراق گؤرمکده دیر. بو، تانری’نین یارادیجی، حاکیم و سایر موطلق نیته لیکلرین ‏داشیییجیسی اولاراق گؤرولمه سی نین تجروبی و وارولوشسال بویوتودور. بو دورومدا ‏مئتافیزیکدن بحث ائتمه ائحتییاجی بیر ایثبات یؤنته می دئییل، وارلیغی آنلاملاندیرما چاباسی ‏اولاراق گؤرولمه لیدیر. ‏

فقط اینسان، حیاتی نین باشی و سونو قونوسوندا یاپاجاق هئچ بیر شئیی نین اولماماسییلا، ‏سینیرلیلیغینی تجروبه ائتمه کله قآلماماقدا، بونو یوروملاما طرزلری گلیشدیرمکده دیر. اینسانین ‏بو ائگزیستانسییال تجروبه سینده بؤیوک بنزرلیکلر و اورتاق یؤنلر وار، آنجاق بو تجروبه نی ‏ایفاده ائده جک دیل و یؤنته مین یئکنَسق اولماماسی داها دوغروسو اولاماماسی و بو تجروبه نی ‏پایلاشاجاق اورتاق بیر دیلین و بونو کونترول ائده جک قوراللارین گلیشه مه میش اولماسی ‏مئتافیزیکسل آلانا عاید دیل سورونو یاراتماقدادیر. ‏

1. مئتافیزیک ‏
‏ ‏
گئرچکلیگین نهایی ماهییتی نین نه اولدوغویلها ایلگیلنن بیر فلسفه ساحه سی اولاراق ‏مئتافیزیک، گلنَکسل اولاراق، فرق لی وارلیق تورلری نین نئجه اولوب دا ائورَنی ‏اولوشدوردوغونو سورغولایان اونتولوژی و گئرچکلیگین ان گئنَل اؤزَللیکلرینی تانیملایان سالت ‏مئتافیزیک قیسیملرینه آیریلماقدادیر. بو گئنَل اؤزَللیکلر بیر بوتون اولاراق گئرچکلیگی تانیملارلار ‏و بو تانیملارییلا دا ائورَنه گئنَل کاراکتئرینی وئریرلر. مئتافیزیگین وئردیگی بو اؤزَللیکلر بو ‏ععالمه اؤزَل دئییل، مومکون توم ععالمله ره اویارلاناجاق نیته لیکلر داشییار و بو یؤنویلهه ده ‏مئتافیزیک، اوست سَوییه ده بیر سویوتلامادیر. بونون عکسینه اونتولوژی بو ائورَن ایچینده ‏کی بؤلومله مه لردن بحث ائتدیگی اوچون اینسانین تجروبه ائتدیگی فیزیکسل دونیایلا چوخ ‏داها یاخیندان ایلیشکیلیدیر. ‏

ارسطونون مئتافیزیک’ینده اله آلینان قونولار (تؤز(جؤوهر)، وارلیغین ماهییتی و تانری’نین ‏وارلیغی) یوزاییللرجه مئتافیزیک مؤوضوعلارین ایچریگینی اولوشدوردو. اورتاچاغ سکولاستیق ‏فیلسوفلاری آراسیندا مئتافیزیک، دوشونن اینسانین فیزیکسل دونیادان دویو آلقیلاماسی نین اؤته ‏سینده قالان دونیایا کئچیش یاپماسینا ایمکان ساغلایان بیر بیلیم آنلامیندا “‏transphsycal ‎science‏” اولاراق آدلاندیریلماقدا، سونلو آلقیلانابیلیر وارلیقلارین جئوهری آراشدیریلماسی ‏یولویلها تانری’نین بیلینمه سی مئتافیزیگین غایه سی اولاراق اورتایا قویولماقدایدی. ‏

1‏a‏. کانت’ین مئتافیزیگه گتیردیگی یاخلاشیمدا ایزله دیگی مئتودولوژی مئتافیزیک قونوسوندا ‏کانت بیر قیریلمانی گئرچکلشدیرمیشدیر. کانت’دان اؤنجه مئتافیزیکده، تئوریلری سادجه ‏a ‎priori‏ بیلگی تملینه اوتورتما اگیلیمی حاکیمدی. باشقا بیر ایفاده ایله تئوریلر، تجروبه ائدیلن ‏گئرچکلره رئفئرانسلا الده ائدیلن ‏a posteriori‏ بیلگی نین عکسینه سادجه عاغیلدان چیخاریلان ‏a ‎priori‏ بیلگییله قورولوردو. ‏a priori‏ بیلگئدن ده هر شئیی ایله دوغرو اولدوغو قبول ائدیلن گئنَل ‏اؤنَرمه لر چیخاریلیر، ‏a priori‏ پرینسیپلره دایالی اولاراق یاپیلان بو آراشدیرمالار دا ‏راسیونالیست بیر یؤنته م اولاراق بیلینیردی. ‏

کانت’ا گؤره ائلئشتیرل عاغیل کندی قاتئقوریلری نین و فئنومنلرین اؤته سینه گئده مزکن، ‏پراتیک عاغیل تانری، آزاد ایراده ، یاخشیلیق حاققیندا قونوشمانین اویقون، گرکلی و دوغرو ‏اولدوغونا دایر یارقیلارین وئریلدیگی گئرچکلیک آلانینا گیرر. ‏

ترانساندانتالیسم آدییلا ائلئشتیرل بیر فلسفه گلیشدیرن کانت’ین آراشدیرمالاریندا بیرنئچه باخیش ‏آچیسی ایچ ایچه گیرمکده دیر. کانت’ین فلسفه سی، نهایی گئرچکلیگه دایر کَسین بیر بیلگی نین ‏الده ائدیلمه ایمکانینی یادسیدیغی اوچون آقنوستیق؛ بوتون بیلگیلریمیزه تجروبه نین قایناقلیق ‏ائتدیگینی وارسایماسییلا ائمپیریست؛ و بو ائمپیریک بیلگی نین یاپیسال پرنسیپلری نین ‏a priori‏ ‏بیر کاراکتئر داشیدیغینی سؤیله مه سی یؤنویلهه ده راسیونالیستدیر. بو پرنسیپلر تجروبه یه ‏اویارلاندیقلاریندا زورونلو و ائورَنسل قبول ائدیلیرلر، چونکو کانت’ا گؤره ذئهن آرکئتیپئل ‏فورملاری و کاتئقوریلری (مکان، زامان، جئوهر و ایلیشکی) دویولارا وئریر و بو کاتئقوریلر، ‏تجروبه یله اورتایا چیخسالار دا، منطیقسل اولاراق تجروبه دن اؤنجه دیر. بونلارین منطیقسل ‏اؤنجه لیکلری بو کاتئقوریلری یا دا یاپیسال پرنسیپلری ترانساندانتال یاپار؛ بوتون بونلار هم آکتوآل ‏هم ده ایمکان اولاراق تجروبه میزی آشار. بوتون تجروبه نی بو ایلکه لر بلیرلمه سینه رغمن، با ‏الذات اشیانین ماهییتینی شو یا دا بو شکیلده ائتکیله مزلر. بو اوزدن، بو ایلکه لرین زورونلو ‏شرطلری دوروموندا اولدوغو بیلگی با الذات ولدوقلاری کیمی اشیانین بیر دیشاوورومونو ‏اولوشدوران شئی اولاراق دوشونولمه مه لیدیر. ‏

بو بیلگی اشیایلا، بونلار اینسانین آلقیلارینا کندیلرینی آچتیقلاری یا دا دویولارلا آلقیلاندیقلاری قدر ‏ایلگیلنیر. کانت’ین، تجروبه نین سینیرلاری ایچینده اینسان بیلگیسی نین سینیرلارینی بلیرلمه ‏چاباسی و اینسان بیلگیسی نین تجروبه نین اؤته سینده کی نهایی گئرچکلیک آلانینا نفوذ ائتمه ده ‏اینسان ذئهنی نین یئترسیزلیگینی ایثباتلاماغا چالیشماسی اونون فلسفه سی نین اومورقاسینی ‏اولوشدورور. صاف عاغلین ائلئشتیریسی، پراتیک عاغلین ائلئشتیریسی و یارقی نین ائلئشتیریسی ‏آدلی چالیشمالاریندا دین و بیلیمی ایکی سَوییه لی بیر دونیا ایچینده اوزلاشدیرماغا چالیشیر، ‏دویولارلا آلقیلانماماسینا رغمن عاغیللا قاورانان نومئن عالمی و دویولارلا آلقیلانان و ماددی ‏آراشدیرمالارا نسنه اولان فئنومئن عالمی. تانری، اؤزگورلوک، اینسانین اؤلومسوزلوگو و ‏نومئنال گئرچکلیکلرین بیلیمسل بیلگییله دئییل اخلاقی بیر ایمانلا آنلاشیلابیلجه گینی ایره لی ‏سورموشدور. ‏

بیلیمین سورَکلی گلیشمه سییله “بیر بیلیم اولاراق مئتافیزیگین نئجه مومکون اولدوغو”نو ‏آراشدیران کانت’ی بو یؤنه، مئتافیزیگین دوشونورلر آراسیندا یاراتدیغی دارتیشما و گلینن نؤقطه ‏ده اوغرادیغی دَیَر ایتیمی سؤوق ائتمیش اولابیلیر. کانت، هپ بیر “بیلیم” اولما ساوییلا وارلیق ‏گؤسترن مئتافیزیگی، بوتونویله بیلگیسل بیر سورغولاما آلانینا چکرک، سورونو کؤکوندن چؤزمه ‏یی آماچلامیشدیر. “اگر مئتافیزیک بیر بیلیم ایسه، نئجه اولور دا دیگر بیلیملر کیمی گئنَل و ‏سورَکلی بیر تصویب قازانمیر؟ یوخ، دئییل ایسه، نئجه اولور دا بیلیم کیسوَسی آلتیندا، دورمادان ‏اؤوونَرَک اینسانین آنلاما یئتیسینی هئچ سؤنمه یَن آما هئچ ده گئرچکلشمه ین اوموتلارلا اویالاییر؟ ‏او حالدا، ایستر بیلگیمیز ایستر بیلگیسیزلیگیمیز قانیتلانسین، بو ایدیعالی بیلیمین یاپیسی قونوسوندا ‏آرتیق کَسین بیر قرارا وارماق گرکیر؟ مئتافیزیک، کانت’ین یاپدیغی بو زورلو سیناودان کئچر و ‏‏”سئنتئتیک ‏a priori‏ “دان اولوشان بیر بیلیم اولاراق قبول گؤرور. کانت’ین اولاشدیغی بو ‏سئنتئتیک ‏a priori‏ یارقیلار، تجروبه ائدیلنلردن ایستیدلال یولویلا مئتافیزیکسل عالمله ه ایلگیلی ‏الده ائدیلن بیلگیدیر. دوغرودان تجروبه ائدیلمه دیگی اوچون ‏a priori‏-دیر ، آنجاق ‏a priori‏ ‏تامامن راسیونالیته نی ایفاده ائتدیگی اوچون کانت بونا تام ‏a priori‏ وئرمه مکده، تجروبی بیر ‏تملی اولدوغونو وورغولاماق اوچون سئنتئتیک ‏a priori‏ اولاراق نیته لندیرمکده، تجروبی بیر ‏مئتافیزیکدن بحث ائتمه کده دیر. ‏

کانت’ین، مئتافیزیگی سورغولاماسی “ائلئشتیرل” نیته لیکده دیر و شو آچیدان اؤنَملیدیر: بو ‏سورغولاما مئتافیزیگین، موطلق اونتولوژیک چرچیوه ده قالان بیر آراشدیرما آلانی دئیه ‏آنلاشیلدیغی دورومداکی نسنه بلیرسیزلیگی و بیر باخیما بوندان قایناقلانان فلسفه تئولوژی ایچ ‏ایچه لیگی قونوسوندا آچیقلیغا و آیدینلانمایا یول آچمیشدیر. کانت’ین مئتافیزیگی سورغولایان ‏سوروسو هر شئیدن اؤنجه ، اینسان عاغلی نین ‏a priori‏ ایمکانییلا ایلگیلیدیر. یعنی مئتافیزیگین ‏سورغولاندیغی آلان اونون، هانگی تور وارلیقلاری آراشدیردیغییلا دئییل، نه تور بیر بیلمه ‏ائتکینلیگینه باغلی اولدوغویلا ایلگیلیدیر. ‏

1‏b‏. چاغداش دوشونجه ده مئتافیزیکسل تئوریلر ‏

چاغیمیز، مئتافیزیگین غوغالی بیر دارتیشما اورتامی نین قونوسو اولوشونا تانیقلیق ائتمیشدیر. بو ‏اورتامدا بعضن مئتافیزیگین دَیَری قورونماق ایستنمیش، بعضن بوتونویله دَیَرسیز ساییلاراق ‏اینسانین بیلمه ائتکینلیگی نین دیشیندا توتولماغا، مئتافیزیگین بولاشدیغی بیلگیسل محصوللار، ‏اوندان آریندیریلمایا چالیشیلمیشدیر. ‏

بو آنلاییشین یانیندا باشقا بیر یؤنه لیمین، مئتافیزیگه داها ایلیملی یاخلاشاراق اونو، نه ان تپه یه ‏قویاجاق قدر اوجا نه ده اینسان بیلگیسی نین دیشینا آتیلماسی گرکه جک اؤلچوده دَیَرسیز ‏بولدوغونو گؤروروک. بو باخیش آچیسینا گؤره مئتافیزیگین اینسانین بیلگی اورتایا قویما ‏ائتکینلیگینده بیر یئری و کندینجه بیر ایشلوی واردیر. ‏

مئتافیزیکلهه ایلگیلی دارتیشمالار چرچیوه سینده اوچ تمل آخیمین بو دؤنَمده چاتیشدیغینی ‏گؤروروک. ‏

“مئتافیزیک ندیر؟” سوروسونو، فلسفه آراشدیرمالاری نین چیخیش نؤقطه سی یاپان و ‏بؤیله بیر سورغولامانی چاغیمیز اوچون هارداسا زورونلو گؤره ن هایدئگئر، بو سورویا شو ‏یانیتی وئریر: “مئتافیزیک، اینسانلیق تاریخینده چوک اوزون سورموش بیر دوشونوش ‏بیچیمیدیر. بیر دوشونوش بیچیمی اولاراق یاپیسی گرَگی، اینسانین وارلیغین آیدینلانماسینا ‏چیخماسینی و اورادا دورماسینی انگلله ییجی نیته لیکده اولدوغوندان فلسفه تاریخینده هپ ‏وئریمسیز بیر دوشونوش اولموشدور. دولاییسییلا اینسانین بو “وئریمسیز” دوشونوشو ‏آشماسی گرکیر. بونو یاپماق اینسانین آیدینلانماسی نین گرکلی قوشولودور.” ‏

داوید هوملا باشلایان مئتافیزیگی رددائتمه تئشببوثلرینده کی سون آشامالاردان بیری، آنالیتیک ‏مئتودلارلا دستکله نن لینقویستیک فلسفه دیر. بو یاخلاشیمدا، ائپیستئمولوژیک چرچیوه ده ‏مئتافیزیگین بیر دَیَر ایتیمینه اوغراتیلدیغینی گؤروروک. بو دَیَر ایتیمینه، اؤزَللیکله، اونون –اگربیر ‏بیلگی آلانی ایسه- نسنه سی نین نه اولاجاغی قونوسونداکی ائلئشتیری و دارتیشمالار یول ‏آچمیشدیر. فلسفه دارتیشمالاری نین بؤیوک اولچوده ائپیستئمولوژیک بیر زمینده یاپیلدیغی ‏اونسککیزینجی عصرده مئتافیزیکلهه ایلگیلی اؤنَملی بیر دَیَرلندیرمه نی هوم یاپمیشدیر. هوم، ‏‏”بولانیق و قاریشیق عاغیل یوروتمه لرین آدی اولان بیر سؤزجوک” سایدیغی مئتافیزیگه ‏ایلیشکین دارتیشمالاری یارارسیز بولموش و سونا اردیرمک ایسته میشدیر. بو قارشی رفتار، ‏‏”ایچینده اولقو سورونو و واراولوش اوزَرینه تجروبی عاغیل یوروتمه لر”ین بولونمادیغی کیتابین، ‏ایچینده سفسطه دن و قورونتودان باشقا بیر شئی اولمادیغینی سؤیله یرک آتشه آتیلماسینی اؤنَرمه ‏سییله ذیرویه چیخار. ‏

بو یاخلاشیم، یئنی پوزیتیویزم، لینقویستیک تجروبه چیلیک یا دا آنالیتیک پوزیتیویسم اولاراق دا ‏آدلاندیریلماقدادیر. لینقویستیک آنالیز تملینده بیر مئتوددور، اویسا پوسیتیویزم بیر بیلگی ‏تئوریسیدیر. بحث ائتدیگیمیز بو یاخلاشیمدا دا اساس اولان دوغرولاما ایلکه سیدیر. لینقویستیک ‏فلسفه نین مئتافیزیکسل ایفاده لری آنالیزی و پوزیتیویزمین مئتافیزیگین ائپیستئمولوژیک ‏ائلئشتیریسی نین بیرلشمه سی پوتانسیل بیر قارشی بیرلیک اولوشدورماقدادیر. سوموت ‏ساوونوسونو پوپرین یاپدیغی بو یاخلاشیما گؤره ، مئتافیزیک، دئنئیله دوغرولانابیلیر اولانین اؤته ‏سینده قالانا ایلیشکین اؤنَرمه لردیر. بو تور اؤنَرمه لر بیلگی اولما ساوییلا دیله گتیریلیرلر، آما ‏دنئیله دوغرولانابیلیرلیکلری سؤزقونوسو اولمادیغیندان بیلگی دئییلدیرلر. اؤیله ایسه بونلار بیلیمین ‏و فلسفه نین دیشیندا توتولمالیدیر. باشقا بیر ایفاده ایله، دوغرولاما تئوریسینه گؤره ، بیر اؤنَرمه ‏سادجه و سادجه فورمال (”نیته لیک یا دا ساییلارا دایر سویوت عاغیل یوروتمه”، مودئرن ‏ماتئماتیک و منطیقین مودلاری) ویا تجروبی دوغرولامایا (وارلیق و اولایلارا ایلیشکین تجروبی ‏عاغیل یوروتمه ) ایمکان ساغلادیغی زامان آنلاملی ساییلابیلیر. بو اوزدن “هئچ بیر شئی یوخ ‏اولماز” یا دا “قادیرموطلق بیر تانری واردیر”، “دئولت، ایلاهی اولانین یئراوزونده کی ‏ایماژیدیر” (هئگل) کیمی اؤنَرمه لرین بیر آنلامی یوخدور. منطیقسل آتومجولوغو ساوونانلار ‏آنلامسیزلیغا ائندیرگه دیکلری بو اؤنَرمه لرین سادجه دویقوسال بیر اؤنَم داشیدیقلارینی قبول ائده ‏رلر. بؤیله بیر اؤنَمه صاحیب اولمالارینی ساغلامانین اویقون یولو دا شعردیر. منطیقسل ‏پوزیتیویستلردن کارناپ، بو باغلامدا نیتچه نین “بؤیله بویوردو زردوشت”ونو مئتافیزیکسل ‏اوزانیملاری اولان بو تور بیر اؤرنَک اولاراق تقدیم ائده ر. ‏

بو فیلسوفلاردان ماتئماتیگین کَسین اؤنَرمه لریندن آرتیقلاماسییلا ائتکیلنن راسل دونیانین یاپیسینی ‏یانسیتاجاق ایدئال منطیقسل بیر دیل گلیشدیرمه یی هدفله میشدی. ‏

راسله گؤره کومپلکس اؤنَرمه لر آتومیک اؤنَرمه لر دهییلن ان کیچیک پارچالارینا قدر ‏چؤزومله نه بیلیرلر. بو اؤنَرمه لر، ائورَنین ده نهایی تمل عنصورلری اولان آتومیک حقیقتلره ‏ایشرط ائده رلر. دیلین بو منطیقسل آنالیزینه دایانان مئتافیزیکسل باخیش آچیسی و آنلاملی اؤنَرمه ‏لرین حقیقتلره تقابول ائتمه سی گرکدیگی ایدیعاسی روسل’ین منطیقسل آتومجولوغو اولاراق بیلینن ‏شئیدیر. روسل’ین دیلین یاپیسییلا ایلگیلنمه سی اونو، اؤنَرمه لرین گراماتیک یاپیسی و منطیقسل ‏فورمو آراسیندا آییریما گئتمه یه یؤنَلتمیشدیر. مثلا جک اوزوندور و جک یاخشیدیر، اؤنَرمه لری ‏عینی گراماتیک یاپییا فقط فرق لی منطیقسل فورملارا صاحیبدیر. بو ایکیسی آراسینداکی فرقی ‏گؤره مه مه، جکین یاخشیلیق نیته لیگی نین، اونون اوزونلوق کاراکتئرییله عینی اولدوغو کیمی ‏بیر خطایا گؤتوره جکدیر. بو دا فلسفه ده کی قاریشیقلیقلارین باش سوروملولارینداندیر. ‏

فلسفه نین گؤرَوی نین “دیل تنقیدی” و دوشونجه لرین آیدینلیغا قاووشدورولماسی اولدوغونو ‏سؤیله یَن ویتگئنشتئین، راسل’ین منطیقسل آتومجولوغونو یانسیتاجاق شکیلده شونو ایدیعا ائدیردی: ‏دونیا نهایی اولاراق بسیط گئرچکلردن مورککبدیر و دیلین گؤرَوی ده بو بسیط گئرچکلری رسم ‏ائتمکدیر. آنلاملی اولماق اوچون، دونیا حاققیندا قوردوغوموز جومله لر رسم ائدیله بیلن بسیط ‏حقیقتلره بنزر بیر یاپییا صاحیب اولاجاق شکیلده لینقویستیک ایفاده لره ائندیرگه نه بیله جک جومله ‏لر اولمالیدیر. ویتتگئنشتئین ایلک دؤنَملرینده سادجه حقیقتلری رسم ائدن اؤنَرمه لری –بیلیمسل ‏اؤنَرمه لری- بیر گئرچکلیگه تقابول ائده جک شکیلده آنلاملی سایمیشدی. مئتافیزیکسل، تئولوژیک ‏و اخلاقی جومله لر تقابول ائتدیگی گئرچکلیک آلانی آچیسیندان آنلامسیز ساییلمیشدی. ‏

راسل و ویتتگئنشتئین’ی تعقیب ائده ن کارناپ آنالیتیک و لینقویستیک فلسفه نین تاریخینده اؤنَملی ‏بیر بؤلوم آچدیلار. بو پوزیتیویستلره گؤره فلسفه نین گؤرَوی آنلامین آیدینلیغی ‏قاووشدورولماسییدی، یئنی حقیقتلرین کشفی دئییلدی (بو بیلیم آداملاری نین گؤرَویدیر) یا دا ‏حقیقتین قاپساملی بیر آنلاتیمینی وئرمک ده دئییلدیر (گلنَکسل مئتافیزیگین یانلیش بیر شکیلده یاپمایا ‏قالخیشدیغی کیمی). پوزیتیویستلر آنلاملی ایدیعالاری ایکی طبقه یه آییرمیشدیلار: آنالیتیک اؤنَرمه ‏لر و ائمپیریک اؤنَرمه لر. منطیق و ریاضیاتین اؤنَرمه لرینی ایچرَن آنالیتیک اؤنَرمه لر جومله نی ‏اولوشدوران تئرمینلرین تامامی نین آنلاملارینا باغلی اولاراق دوغرولوق و یانلیشلیق تئستیندن ‏کئچیریله بیله جک ایفاده لردیر. 2+2=4 ائده ر، اؤنَرمه سی بیرینجیسینه اؤرنَک اولاراق وئریله ‏بیلیر. آنلاملی اؤنَرمه لرین ایکینجی تورو دونیا حاققیندا ان آزیندان پرنسیپده دویو تجروبه سییله ‏دوغرولانابیلن ایفاده لری ایچریر. گئرچکده بو تور اؤنَرمه لرین آنلامی بونلارین دوغرولانماسی ‏نین ائمپیریک مئتودویلا اؤزدئشلشدیریلمکده دیر.

آنلامین بو شکیلده دوغرولانما تئوریسی، ‏پوزیتیویستلره گؤره ، بیلیمسل تئوریلرین آنلاملی و حقیقته اویقون، مئتافیزیکسل و تئولوژیک ‏اولانلارین ایسه گئرچک قارشیلیقلاری اولمایان بوش تئوریلر اولدوغونو گؤستره جکدیر. ‏منطیقچی پوزیتیویستلرین بو دوغرولاما تئوریسینه ان جیدی ائلئشتیری کارل پوپئر’دن گلدی. اونا ‏گؤره ، هر اولقو و اولایی آچیقلایاجاق گوجده اولدوغونو اؤنه سورن بیر تئوری اصلینده چوخ دا ‏بیر شئی سؤیله میر دئمکدیر. بو سؤزویله پوپر پسیکولوژیزم، ناتورالیزم و منطیقسل آتومجولوغا ‏قارشی چیخمیش اولوردو. بو تئوریلرده کی دوغرولاما ایلکه سی یئرینئ، پوپر یانلیشلاما دئییلن ‏بیر مئتودولوژی یئرلشدیرمه یه چالیشدی. کارل پوپر’ین وئردیگی آنلامییلا یانلیشلاما؛ بیلیمین ‏دوغرولانامایان، سینیرسیز ائلئشتیرییه معروض قالمیش آبارتیلی تخمینلرله گلیشدیگینی ‏وارسایماقدادیر و بیلیمین هر تورلو اؤنَرمه نی کندیلری ده یانلیشلانابیلن بیلیمسل کریته رلرله ‏دوغرولامایا چالیشماسی یانلیشدی. سادجه گؤزلمله دیگیمیز اولایلارلا چاتیشما قاپاسیته سینه ‏صاحیب هیپوتئزلرین بیلیمسل ساییلماسینا ایذن وئریلمکده دیر. ” آلتون هیدروکلوریک اسید ایچینده ‏چؤزولور” ایفاده سی (یانلیش اولماسینا رغمن) بیلیمسلدیر. ‏

بو نؤقطه ده ویتتگئنشتئین’ین ایکینجی دؤنَمی صحنه آلماقدادیر. داها اؤنجه سؤیله دیکلری نین ‏بؤیوک بیر بؤلومونو رددائدن فیلسوف، لینقویستیک آنالیز یؤنته مییله اؤنَرمه لرین سادجه ‏حقیقتلری رسم ائتمکله قآلماییب بونون اؤته سینده داها آرتیق شئی یاپدیغینی اورتایا قویمایا ‏چالیشیر. فیلسوف دیل اویونلاری قاورامینی بو دؤنَمده گلیشدیریر. بیلیم آدامی، شاعیر، تئولوق، ‏اؤرنه یین فرق لی دیل اویونلاری ایچینده بولورلار کندیلرینی. داهاسی بیر اؤنَرمه نین آنلامی ‏کندی کونتکسی ایچینده آنلاشیلمالیدیر، باشقا بیر ایفاده ایله بو اؤنَرمه نین کندیسی نین ده بیر ‏پارچاسی اولدوغو دیل اویونونون کندی قوراللاری ایچینده آلقیلانمایا و آنلاشیلمایا چالیشیلمالیدیر. ‏فلسفه لینقویستیک، قاریشیقلیقلارین دوغوردوغو پروبلئملری چؤزمک اوچون واردیر و بو تور ‏پروبلئملرین چؤزومونده آچار نورمال دیل آنالیزی و دیلین اویقون بیر شکیلده قوللانیمیندان کئچر. ‏بو یاخلاشیمیندا ویتتگئشتئین، دیلی، چئشیدلی جادده لری، کوچه لری، اسکی و یئنی بینالارییلا ‏بیرشهره بنزه در. دیلی بیر ویا ‏

بیرنئچه قلیبه ائندیرگه مه نین صنعیلیگیندن سؤزائدئر. قوراللارا دیققت ائتمک شرطیله دیل، – ‏عینی هرهانگی بیر اویوندا اولدوغو کیمی – چئشیدلی شکیللرده قوللانیلیر. ایشته دیلین آنلامی، ‏قوللانیمیندان چیخاریلمالیدیر. ‏

بؤیله جه مئتافیزیک بیلیمده و فلسفه ده ایستنمه یَن، “بیلیمسللیگین” قارشیسیندا هئچ بیر دَیَری ‏اولمایان بوش بیر قورونتو ساییلمیش، مئتافیزیگین، یاخلاشیق ایکی مین ایلدن بری فلسفه ده کندینه ‏بیر یئر ائدینمه چاباسی دا، اونو بوتونویله بیلگی دیشینا آتان بیر آنلاییشین قارشیسیندا بؤیوک بیر ‏گئریله مه گؤسترمیشدیر. ‏

مئتافیزیگین بو شکیلده دیشلانماسی نین قارشیسیندا بئرگسون’و گؤروروک. بئرگسون ‏مئتافیزیگی، موطلق اولانا اولاشمادا باش وورولاجاق بیر بیلمه یولو اولاراق فلسفه نین مرکزینه ‏قویار. 20- عصرین ایکینجی یاریسی پوزیتیویزمین صحنه نی ترک ائتمه سییله مئتافیزیگین ‏یئنیدن صحنه یه چیخماسینا شاهید اولموشدور. طبیعی کی گئری دؤنن،عصرین باشلاریندا ‏قووولموش اولان مئتافیزیکلهه عینی شئی دئییلدیر. ‏

منطیقچی پوزیتیویستلرین، بیر آنلام ایفاده ائتمه دیکلری و فونکسییونال اولمادیقلاری، باشقا بیر ‏ایفاده ایله، تقابول ائده جکلری بیر گئرچکلیک آلانی بولونمادیغی گرَکچه سییله مئتافیزیکسل ‏اؤنَرمه لره گتیردیکلری ائلئشتیریلر، مئتافیزیگی قیریلقان بیر زمینه داشیمیشدیر. تئولوژی نین ‏یوزایللرجه مئتافیزیکلهه بیرلیکده اله آلینمیش اولماسی، تئولوژی’نی ده بو قیریلقانلیغا اورتاق ‏ائتمیشدیر. اویسا، دیل آنالیزی یؤنته می ایله مئتافیزیکسل اؤنَرمه لره گتیریلن ائلئشتیریلرین، ‏تئولوژیک اؤنَرمه لره اویقولانماسی، باشقا سورونلار دوغوراجاق اولسا دا، عینی ساقینجالاری ‏دوغورمایاجاقدیر. چونکو، تئولوژیک اؤنَرمه لر موطلق ذئهنسل و ‏a priori‏ اؤنَرمه لر اولمانین ‏اؤته سینده ، کیشی نین کیشیسل دونیاسیندا بیر آنلاما صاحیبدیر و ان آزیندان بو دونیا ایچینده ‏تجروبی دیر. و بو یؤنلرییله سؤزقونوسو اؤنَرمه لر اونتیک و ائگزیستانسییال بیر یاپی داشیرلار. ‏تئولوژیک اؤنَرمه لرین بو یاپیسیندان حرکتله و آشاغیدا دئتایییلا وئره جه گیمیز دوزئی فرقی ‏سببییله تئولوژی’نین مئتافیزیکدن باغیمسیز اولاراق اله آلینماسی زورونلودور.‏

‏2- تئولوژی مئتافیزیک ایلیشکیسی

اورتاچاغ بویونجا فیلسوفلار مئتافیزیکلهه تئولوژی آراسیندا بیر آییریما گیتمه میش، تام ترسینه ‏قوللاندیقلاری لیتراتور اعتیبارییلا بو ایکی آلانین بیربیرینه قاریشماسینا مئیدان وئرمیشلر. اؤرنه ‏یین کیندی مئتافیزیگی، گئرچک اولان هر شئیین ایلک سببی اولان ایلک حقیقت’ین علمی ‏اولاراق تانیملاماقدا؛ فارابی، العلم الایلاهی اولاراق آدلاندیرماقدا و آلانینا دا عالمین ایمکانی، ‏سونسوزلوق، زامان و آن، حرکت و مکان، ذات و ووجود، آللاه و صیفتلری، نئفس و عاغلی ‏سوخماقدایدی. بن سینا بو قونودا داها دویارلی بیر آییریما گئتمیش، آللاه’ین مئتافیزیگین قونوسو ‏اولوب اولامایاجاغینا دایر سوردوغو سورویا شو جاوابی وئرمیشدی: ‏

“بو ایکی یؤندن اله آلینابیلیر: بیرینجیسی آللاه’ین وارلیغی، ایکینجیسی صیفتلری آچیسیندان. ‏گئرچک شو کی آللاه’ین بیر جیسمی یوخدور، مادده دن و عاغیلا گله بیله جک شکیللردن آریدیر. ‏طبیعتین قونوسو حرکت و دورغونلوغا تابع جیسیم، ماتئماتیگین قونوسو دا سویوت اؤلچولردیر؛ ‏عینا ارسطو’ده اولدوغو اوزره مئتافیزیگین قونوسو دا، وارلیق اولماسی اعتیبارییلا وارلیق و ‏ضروری اولاراق اونونلا برابر اولاندیر. اؤیله ایسه وارلیغین تورلری، عَرَضلری، تکلیک و ‏چوخلوغو، گوج و ائیله می، جوزیی و کوللیلیگی، ضرورتی و مومکونلوگو کیمی شئیلر ‏مئتافیزیگین قونوسونو اولوشدورورلار.” ‏

مئتافیزیگین تئولوژییله آیری توتولماسییلا بیرلیکده هارداسا ایچ ایچه کئچدیگی اورتاچاغ’دان ‏سونرا مئتافیزیگین کئچرلیلیگینی قوروماسییلا بیرلیکده بیر ایچریک و آماچ دَگیشیکلیگینه ‏اوغراتیلدیغینی گؤرویوروک. بو دَگیشیمی گئرچکلشدیرنلرین باشیندا باکون گلیر. باکون ‏مئتافیزیگی، “ایلک فلسفه”دن آییریب اونا فیزیکین یانیندا دوغا بیلیمی اولاراق یئر وئرمیشدیر. ‏اونا گؤره فیزیک، ” مادده و حرکت ندنی”نی آراشدیریرکن مئتافیزیک ده ” فورم و آماچ ‏ندنی”نی آراشدیران بیر دوغا بیلیمیدیر. باکون’ون گتیردیگی یوروم، مئتافیزیگین آلانینی “دوغا ‏اوستو” ویا “دوغا اؤته سی” وارلیقلارین یا دا ” واراولانین اؤته سی”نین آراشدیریلماسییلا ایلگیلی ‏دئییلدیر. مئتافیزیگی بو شکیلده بیر دوغا بیلیمی سایماق بیر باخیما اونو تئولوژییله اولان ایچ ایچه ‏لیگیندن آییریب فرق لی بیر یئره قویما اگیلیمی گؤستریر. ‏

دکارت، تانری’نین و روحون اؤزونون بیلینمه سینی “ایلک فلسفه”نین قاپسامیندا اینجه له مکله ‏مئتافیزیکله تئولوژی آراسینداکی ایلیشکینی یئنیدن جانلاندیرمیشدیر. آمما دکارت’دا فرق لی اولان ‏شودور: تانری، داها اؤنجه کی دوشونورلرین قبول ائتدیگی کیمی شئیلرین وارلیق ندنی دئییل، ‏بیلگی ندنیدیر. ‏

بؤیله جه اونتولوژییه ایلیشکین آراشدیرمالارلا اورتایا چیخیب گئدرَک تئولوژی نین قاپسامینا ‏گیرمیش بولونان مئتافیزیکه، اونون بیر بیلگی آلانی اولماسینی اونایلادابیلمک اوچون بیر نسنه ‏بولما چاباسی ایچینده یاواش یاواش ائپیستئمولوژیک بیر آلانا دوغرو گئدیلدیگی گؤرولور. 17- ‏جی عصر دوشونجه سی، مئتافیزیگین ائپیستئمولوژیک سورونلار چرچیوه سینده آراشدیریلماسینی ‏باشلاتمیشدیر. ‏

‏3. مئتافیزیکسل اولمایان بیر تئولوژی نین ایمکانی

مئتافیزیکسل دوشونجه چرچیوه سینده ، اینسانین دونیانین یاپیسال پرنسیپلرییله بیرلیکده بو ‏یاپیسال پرنسیپلرین تملینه قویدوغو تانری حاققیندا دا دوشونجه اورتمکدن گئری قآلمادیغینی ‏بیلیریک. بو بلکه زورونلو بیر اورَتیمدی. آنجاق، اینسانین آلقی آلانینی آشان قونولاردا یاپدیغی ‏خطالاردا بیر دوزَلتمه یه گئدن وحی، عجبا بو مئتافیزیکسل مؤوضوعلاردا عینی یؤنته می تعقیب ‏ائتمه میش میدیر؟ اؤیله گؤرونوکی بو دوزلتمه هم آرگومانتاسیون طرزینده، باشقا بیر ایفاده ایله ‏مئتافیزیکدن بحث ائدرکن قوللانیلان منطیقسل یاپیدا، هم ده اؤنَرمه لرده باشقا بیر دئییشله آنلام ‏آنالیزینه ایمکان وئرن ایچریکده کندینی گؤسترمیشدیر. مثلا، ارسطونون ایلک فلسفه ایچریسینده ‏آندیغی و فیزیک اؤته سی اولاراق اورتا چاغ’ا داشینان عالمله ایلگیلی اولاراق اورَتیلن دوشونجه ‏ده ارسطونون تک دَیَرلی (مونولوژیک) منطیقی قوللانیلاجاقسا بو دورومدا تئولوژیک دیلین ‏پارادوکسال ایفاده لری بیرر چَلیشیک (متضاد) اؤنَرمه اولاراق قارشیمیزا چیخاجاقدیر.

اؤرنه یین ‏آللاه تئولوژیک دیلده هم ظاهیر هم باطین اولاراق ایسیملندیریلمکده دیر. بو هم دین دیلی نین کندی ‏منطیقی ایچینده هم ده دییالوژیک منطیق آنلاییشیندا بیر آنلاما صاحیبدیر. او حالدا وحیین کندیندن ‏اؤنجه کی بیر مئتودولوژیک قوللانیمی و بونون یاردیمییلا الده ائدیلن وئریلری دوزَلتمه سی، بیر ‏آنلامدا تئولوژی نین مئتافیزیگین هم یؤنته میندن هم ده وئریلریندن باغیمسیزلاشدیریلماسی ‏دئمکدیر. چالیشمانین ایچریگی، ارسطونون منطیقین ندن بعضی ایسلام عالیملری طرفیندن ‏رددائدیلدیگینی دئتایلاندیرمایا ایذن وئرمز. ارسطونون ایکینجی آنالیتیکلر’دن سونراکی قیسمی نین ‏بو اثرلرین ایلک ترجومه ائدیلدیگی دیل اولان سوریانیجه نین ائگیتیم دیلی اولدوغو خیریستییان ‏مدرسه لرینده اوخودولماسی نین یاساقلانمیش اولماسی دا، سوموت و سویوت کاتئقوری آنلاییشینا ‏دایالی بیر ایضاح ترجیحینه باغلی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. یئنه ارسطونون شرطلی اؤنَرمه ‏لره هئچ بیر دَیَر وئرمه مه سی، قوتسال کیتابلاردا یئر آلان شرطلی اؤنَرمه مودونداکی ایفاده لری ‏ده دارتیشمالی حال گتیره بیلمکده ایدی. ‏

چاغیمیزدا کلامجیلاری مئتافیزیکسل اولمایان بیر تئولوژی گلیشدیرمه تئشببوثونه سؤوق ائدن ‏تمل ائتکن ایسه، لینقویستیک فلسفه نین مئتافیزیگه گتیردیگی ائلئشتیریلردیر. بو ائلئشتیریلر ‏ائپیستئمولوژیک تمله دایاندیغی اوچون، دینسل دوکتوری نین ائپیستئمولوژیک اؤنَمی و دَیَری یئنی ‏بیر تئولوژی نین اؤنجه لیکلی هدفی اولاراق منیمسَنمیشدیر. گلیشدیریلمه یه چالیشیلان بو تئولوژی ‏بیر آنلامدا لینقویستیک تئولوژی فورماتی داشیماقدادیر. تئولوقلار آراسیندا، مئتافیزیکسل اولمایان ‏یا دا مئتافیزیک قارشیتلیغی یاپان بیر پوزیتیویزمین، تئولوژیگی مئتافیزیگین ال ایشی یا دا ‏خیدمتچیسی اولماقدان قورتاراجاغینی ساوونانلار مئوجوددور. مئتافیزیکسل تئولوژی نین ‏اؤلومونون، وحی، ایمان و تاریخ کیمی جانلی آلانلاردا دین دیلی نین کندینی داها یاخشی گؤسترمه ‏سینه و آکتیو اولماسینا زمین حاضیرلایاجاغینی سؤیلرلر و بونو دا یا فلسفه نین ایچریک یؤنوندن ‏ایلیشکیسینی رددائدرک یا دا لینقویستیک تجروبه چیلیگین دَگیشیک فورملارینی منیمسه یَرک ‏یاپماغا چالیشیرلار. ‏

فلسفه نین تئولوژییله ایچریکسل هئچ بیر باغی نین اولماماسینی ساوونانلارین باشیندا کارل بارت ‏گلمکده دیر. بارت فلسفه نی مشروع بیر اینسان تئشببوثو اولاراق گؤرمکده، آنجاق اینجیلین ‏دوگماتیک یاپیسییلا ایلگیلی سؤیله یَجک بیر شئیی اولمادیغینی ایفاده ائده رک، مئتافیزیک’ین ‏تئولوژی’نی یابانجی کاتئقوریلرله آلداتدیغینی ایدیعا ائتمه کده دیر. بارت’ین بو مئتافیزیک-‏قارشیتی تئولوژیسی “تئولوژیک پوزیتیویسم” اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. لینقویستیک تجروبه ‏چیلیک یؤنته مینی منیمسه یَن و کندیلرینه فلسفی کلامجیلار آدینی وئرن بعضی کلامجیلار ایسه، ‏فلسفی یاخلاشیمی منیمسه دیکدن سونرا، بارت’ین عکسینه فلسفه نین تئولوژی اوزَرینده ماددی ‏ائتکیسی اولدوغونو قبول ائده رلر. بو یاخلاشیمی اوچ آنا باشلیق آلتیندا ایرده له مک مومکوندور: ‏یئنه بو نؤقطه ده باغداد’دا ابو بیشر یونوس (اؤ.940) و ابو سعید (اؤ.979) آراسیندا یونان ‏منطیقی قونوسونداکی مشهور دارتیشمانی خاطیرلاتمادا یارار وار. ‏

ابو بیشر بو دارتیشمادا آریستو منطیقی نین ائورَنسل کئچرلیلیچینی ساوونورکن، ابو سعید ‏

منطیقین کولتوره و کولتورون ایفاده آراجی دورومونداکی دیله اؤزَل اولدوغونو و دولاییسییلا ‏

یونان دیلیندن هئچ ده آشاغی اولمایان عرب دیلی نین یاپیسینا اویقون بیر منطیقین گلیشدیریلمه ‏سی گرکدیگینی ایره لی سوروردو. ابو سعید بؤیله جه عرب دیلی نین یاپیسییلا اورگانیک بیر ‏ایلیشکیسی بولونان منطیقین، کؤکن ساغلادیغی بیلگینی ده کئچرلی و یئتکین قیلاجاغینی ‏ساوونماقدایدی. ‏
‏ ‏
‏ 3‏a‏. فرق لی دونیا گؤروشلری تئوریسی ‏
‏ ‏
ایچارد هار’ا گؤره ، اینانان بیر اینسان، بیر تآخیم بوش و آنلامسیز حؤکوملره باغلانمیش اولماز. ‏او، هر شئیدن اؤنجه ، بللی و کؤکلو بیر توتوم (بیلیک) ایچینده اولان بیر کیمسه دیر. بو توتوم، ‏ساختا بیر توتوم دئییل، اونا سون درجه آنلاملی و اؤنَملی گؤرونن بیر توتومدور؛ بیر “ذئهن ‏حالیدیر”. اینانانلا اینانمایانی بیربیریندن آییران، ایشته بو توتومون وارلیغیدیر. ائگزیستانسییال ‏عنصورلرین آغیر باسدیغی بو یاشاما سییاستینده سیرادان دوغرولاما و یانلیشلاما فعالییتی نین یو ‏گئده جه گی چوخ بیر مسافه یوخدور. هار، هرکَسین بیر دونیا گؤروشونه (بیلیک) صاحیب ‏اولدوغونو و هئچ کیمسه نین دونیا گؤروشونون دیگرینینکیندن داها کئچرلی اولمادیغینی ایره لی ‏سورَر. هار، گلیشدیردیگی بو تئوریده، دین دیلی نین کئچرلیلیگینی ایثباتلاماغا چالیشیر و سادجه ‏دینی اینانچلارین دئییل، بوتون دونیا گؤروشلری نین دوغرولاما و یانلیشلاما قونوسوندا عینی ‏سیخینتیلاری یاشادیغی وارساییمینا دایانیر.‏
‏ ‏
3‏b‏. قوتسال دیلین اوتوریته سی ‏

بعضی فیلسوفلارا گؤره فلسفه نین بوتون گؤرَوی تئولوژیک دیلده گؤرولن چلیشکیلری کشفدیر. ‏تئولوژی نین گؤرَوی ده بو چلیشکیلرین سادجه گؤرونورده اولدوغونو، گئرچکده هئچ بیر چلیشکی ‏نین بولونمادیغینی لینقویستیک یؤنته ملری قوللاناراق ایثباتدیر. تئولوژی’نین متنه یاخلاشیمیندا ‏دیلین بیر اوتوریته سی واردیر. ‏

تئولوژی ده ایطاعتی گرکدیرن بیر اوتوریته یه صاحیب اولدوغو اوچون، تانری’نین بیانینا ‏اینانیلیر. بو، تانری’یا راسیونال بیر آچیقلاما و دلیل یاردیمییلا یاخلاشمانین منطیقسل اولمادیغی ‏آنلامینا گلیر. بوراداکی تک یاخلاشیم آراجی کیشیسل گووَندیر، بو گووَنی یاشامیمیز اوچون نهایی ‏بیر اوتوریته قبول ائده ریک و طبیعتی ایجابی یارقیلاناماز اولان نهایی بیر کریتئری منیمسه ‏ریک. بو کریتئر ده تانری’نین کندیسیدیر. بؤیله جه فلسفه و تئولوژی فرق لی آلانلاردا ‏چالیشیرلار. آنجاق بو دورومدا، بیر دینین منسوبلاری، کندی روحسال تجروبه لرینه و ‏باغلاندیقلاری دینین قوتسال متنینین اوتوریته سینه دایاناراق، دینلرینین ائورَنسل قبول گؤرمه ‏سینی باشقالاریندان طلب ائده بیلیرلر می؟ دینسل گؤروشلر، ناتورال تئولوژی’لرباشقا بیر ایفاده ‏ایله اینسانین ایلاهی اولان حاققیندا اورَتدیکلری مئتافیزیکسل مؤوضوعلار سببی ایله بیربیریندن ‏فرق لیلیک گؤستریرلر. بو دورومدا، بو قبوللاری و بونلاری قبول یؤنونده یاپیلان چاغریلاری ‏هانگی تمله دایالی اولاراق یارقیلایاجاغیز؟ ‏
‏ ‏
3‏c‏. تئولوژیک دیلین فرق لیلیگی ‏

مئتافیزیکسل و مئتافیزیکسل اولمایان یاخلاشیم آراسیندا آرا بیر یاخلاشیمی رامسه’ده ‏گؤروروک. رامسه لینقویستیک کامپدا یئر آلیر و دین دیلینی آنالیزده چوخ تکنیکدیر. بلکه ده ‏لینقویستیک پروبلئملره دالماسی اونو مئتافیزیکسل بیر یؤنه یؤنَلتمیشدیر. رامسه دین دیلی نین ‏عجاییبلیگینی، فرق لیلیگینی اؤن پلانا چیخاریر. ‏

اونا گؤره ، دین دیلی، دینی تجروبه نین فرق لیلیگینه اویقون اولاراق فرق لی اولمالیدیر. ‏باغلیلیغی آتشله ین بیر فرقینده لیک دینسل بیر تجروبه نین تمل اؤزَللیگیدیر. بو فرقینده لیک یا دا ‏آییردا وارما دا آلقییا باغلیدیر، داها چوخ آلقی، داها چوخ فرقینده لیک دئمکدیر. ‏
‏ رامسه گؤره ایکی تور باغلیلیق ویا تسلیمییت/قبول واردیر: ‏

1. ریاضی ویا کیشیسل اولمایان قبوللار و تسلیمییتلر: گئومئتریک آکسییومالارین (ثبوتا ‏احتییاجی اولمایان) قبولو. ‏

2. کیشیسل ویا یاری کیشیسل اولان قبوللار و تسلیمییتلر: سئویلن بیریسینه باغلیلیک کیمی. ‏

دینسل باغلیلیق بوتون ائورَنه عمومی بیر باغلیلیق اولدوغو اوچون هم بیرینجی هم ده ایکینجی ‏تورو ایچینده باریندیریر. دینسل دوروملار دا او حالدا ائمپیریک دوروملاردیر. و بو ائمپریک ‏دوروملار ایچینده دیل، دینسل فرقینده لیگیمیزی اورتایا چیخارماق و ائورَنه عمومی بیر باغلیلیق، ‏تسلیمییت گؤسترمک اوچون قوللانیلیر. بو فرق لی دوروملاردا قوللانیلان کلمه لر ده، گؤرمه و ‏تپکی ده بولونما دا فرق لی بیر منطیقه صاحیبدیر. ‏

رامسه’یه گؤره دین دیلی نین فرق لی بیر منطیقی واردیر. دین دیلینده کی بو لینقویستیک فرق ‏لیلیگی ‘من’ ضمیری نین قوللانیمیندا گؤره بیلیریک. رامسه ‘من’ ضمیری نین ‘تانری’ کلمه سی ‏نین آنلاشیلیب یوروملانماسی اوچون اویقون بیر مودئل اولدوغونو سؤیلر. مئتافیزیکسل بیر ‏تئولوژی قورماق اوچون بوضمیر باشلانقیچ نؤقطه یه دایانیر. “من وارام” ایفاده سی، ایستر ‏اوبیئکتیو(کیشیسل اولمایان)، ایسترسه سوبیئکتیو (کیشیسل) اولسون بوتون لینقویستیک ‏قوللانیملاریمیز اوچون بیر کونتئکس (متن) ساغلار. ‏

‘من’ ضمیری نین هر بیریمیزه تامامن نه آنلام ایفاده ائتدیگینی سؤیله مک اوچون اؤنجه ‏گؤزلم/تجروبه دیلیندن باشلاریق آما داها سونرا ‘من’ین ایچینی دولدوران هر شئیین گؤزلمله ‏دیگیمیزدن عیبارت اولمادیغینی آنلار و اونو اورتایا قویماغا چالیشیریق. عینی شئیی تانری اوچون ‏ده یاپاریق. تئولوژی نین تمل پروبلئمی، بو تجروبی/گؤزلمله نه بیله نه عاید دیلی قیسمن بو ‏تجروبه نی آشانا بیره بیر اویاجاق و اویقون دوشه جک شکیلده نئجه قوللاناجاغیمیزلا ایلگیلیدیر. ‏رامسه’نین بو یاخلاشیمی، منطیقسل تجروبه جیلیک اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. آنجاق، منطیقسل ‏تجروبه جیلیگین تئولوژیکی مئتافیزیک اؤزلردن یوخسون بیر شکیلده ‘قورو لفظلر’ حالینا ‏دؤنوشدوردوگو یؤنونده ائلئشتیریلر یاپیلماقدادیر.‏
‏ ‏
4. آنالیتیک فلسفه و تئولوژی ‏
‏ ‏
مئتافیزیک و تئولوژی آراسیندا بیر آییریما ایمکان وئردیگی وارساییلاراق آنالیتیک فلسفه یه داها ‏فرق لی یاخلاشیملار سرگیله یَنلر ده اولموشدور. بونلارین باشیندا اویللیام زووردئق گلمکده دیر. ‏آنالیتیک فلسفه نین تئولوژی اوچون آوانتاژ و دئزآوانتاژلارینی اله آلان اویللیام زووردئق ایلک ‏آوانتاژ اولاراق بیلیم، فلسفه و آکسییولوژی (دَیَر قورامی) آراسیندا یاپیلان چاغداش آییریمین ‏گتیردیگی آیدینلیغی گؤرور. چونکو دوشونجه تاریخی هر زامان بو اوچ آلانین بیربیرینه ‏قاریشدیغی بولانیق بیر اورتاما شاهیدلیک ائتمیشدیر. گونش سیستئمینه دایر سورولارین یانیندا ‏اینسانی دَیَرلره دایر سورولار دا آرالاریندا بیر آییریم یاپیلمادان فیلسوفلار طرفیندن ‏جاوابلانمیشدیر. باکون و دکارت’لا مودئرن فلسفه نین آنتیک فلسفه دن آیریلمایا باشلاماسینی ‏تعقیب ائده ن بیلیمسل دئوئریمله و آرخاسیندان دا بو ایکی آلانین، بیلیم و فلسفه نین آیریلماسینی ‏دوغوردو. 20- جی عصر فلسفه سی ده فلسفه و آکسییولوژی آراسیندا بنزر بیر آییریمی گتیردی ‏چونکو آنالیتیک فیلسوفلار ائستئتیک، ائتیک و دین دیلینی گئرچکلیگه تقابول ائتمه یَن و ‏دویقوساللیغین حاکیم اولدوغو بیرآلان اولاراق تصنیف ائتمیشدیلر. بو یئنی یاخلاشیم زووردئقه ‏گؤره تئولوژی نین لئهینه دیر، چونکو بو دوروم تئولوژیک دیلی فلسفی پروبلئملردن ‏قورتارماقدادیر، بو دا تئولوژییه اوتونوم-باغیمسیز بیر آلان آچماقدادیر. فلسفه یه بو یاخلاشیمین ‏ایکینجی آوانتاژی شودور: فلسفه نین دینسل و اخلاقی دیلی بیر کنارا بوراخماسی گرکدیگی ‏یؤنونده کی آنالیتیک ایدیعا، مئتافیزیکسل ویا تئولوژیک سیستئملری قورمانین یا دا اونلاری حاقلی ‏چیخارمانین فلسفه نین ایشی اولمادیغی کیمی بیر سونوجو دوغورور.

آنالیتیک فلسفه نین ایلک ‏دئزآوانتاژی، زووردئقه گؤره ، بوتون دیللرین آنلام و دوغرولوغویلا ایلگیلی اولاراق یاپدیغی ‏تشببوثلرده منطیقسل آنالیزلری قوللانماسیدیر. اونا گؤره ریاضییاتدا و تجروبی بیلیملرده منطیقسل ‏آنالیز اویقوندور، آنجاق شعر، اخلاق و دین دیللرینده بو هئچ ده اویقون دئییلدیر. اخلاق و دین ‏ماهییتلری ایجابی ائگزیستانسییالدیر. زووردئق’ین آنالیتیک یاخلاشیما دایر ایکینجی ائلئشتیریسی، ‏ائگزیستانسییال فلسفه نین مئیدان اوخومالارینا جاواب وئره بیلمه میش اولماسیدیر. ائگزیستانسییال ‏فلسفه راسیونال اولمایان وارلیقلار آراسینداکی ایلیشکییی اله آلیر، و آنالیتیک فلسفه بو راسیونال ‏اولمایان وارلیقلارین (اینسانین تمل ایلیشکیلری) یوروموندا هئچ بیر شئی یاپاماماقدادیر. ‏زووردئق’ین قونومونو دَیَرلندیریرکن ان آز اوچ تمل سورو سورولمالیدیر: تئولوژی و دین دیللری ‏اوتونوم اولاراق گؤرولجکسه و بؤیله جه منطیقسل آنالیز و دَیَرلندیرمه دن باغیمسیز دوراجاقسا، ‏بونلارین آنلاملارینی بلیرلمه ده هانگی کریتئرلر قوللانیلاجاقدیر؟ زووردئق چوخو دینسل ‏قاورامین دینسل قوللانیمینی بلیرلیه یَن قوراللارین اولمادیغینی سؤیلر. آما بیزیم دینسل اولاراق ‏دوشونمه میزه و قونوشمامیزا ایمکان ساغلایان، بو قوراللارین و قوللانیملارین دولایلی اولاراق ‏اؤیره نیلمه سیدیر. ‏

زووردئق کیشیسل و دینسل تجروبه لرین طبیعتلری ایجابی راسیونال اولمادیقلاری اوچون ‏راسیونال آنالیزه تابع توتولامایاجاقلارینی ایدیعا ائده ر. آنجاق بو ایفاده قارماشا یارادیر. تمل ‏حقیقتلر، حاللار و ایلیشکیلر نه راسیونالدیر نه ده ایرراسیونال، بونلار سادجه اولدوقلاری ‏کیمیدیرلر. آنجاق اینسانلارین بو تور قونولار حاققیندا قونوشماسی و بونلاری تانیملاماسی اوچون ‏بعضی قوراللار قویماسی، عکس تقدیرده بونلارین ایله تیشیمه قونو اولاماماسی سببی ایله ‏آنلامسیز دئیه حؤکوم گئیمه سی گرکیر. زووردئق و دیگرلری سانکی منطیقسل آنالیزین دیشیندا ‏بیر باشقا آنالیز داها وارمیش کیمی داورانماقدادیرلار. تاسفله، وارسایدیقلاری بو آنالیزین نئجه ‏یورودوگونو آسلا گؤستره بیلمه مکده دیرلر. گئرچکده دیلین قوللانیلدیغی بؤیله بیر سورَچ ‏زورونلو اولاراق منطیقی ایچره جکدیر. اؤیله گؤرونور کی “منطیقسل اولمایان آنالیز” آنلامدان ‏محروم بیر آنالیز اولاجاقدیر. ‏

ایکینجی اولاراق، و عینی پارالئلده بیر باشقا سورون شودور: اؤیله گؤرونور کی گئنَل اولاراق ‏تجروبه نی و گئنَلده ده وحیی دَیَرلندیرمه ده منطیقی قوللانما قورخوسو، منطیقین ماهییتینی یانلیش ‏آنلاماقدان قایناقلانماقدادیر. منطیقین قانونلاری اؤزو اعتیبارییله سمبوللارین قوللانیمینی دوزَنله یَن ‏قوراللار بوتونودور و بونلار واسیطه سیله دیر کی سمبوللر ایله تیشیمده ائتکیلی حال گله بیلیرلر. ‏دین دیلینده نئتلیک پئشینده اولمانین بیر آنلامی یوخدور دئمک، گئرچکده دین دیلی نین ایله تیشیم ‏قورما کیمی بیر هدفی اولمادیغینی، دولاییسییلا بیر دیل ده اولمادیغینی سؤیله مکدیر. ‏

اوچونجو اولاراق، ایره لی سورولن بو اوتونومی دین دیلی نین ایدیعالارینی یارقیلاما و ‏دَیَرلندیمه آراجی اولاراق منطیقسل کریتئرلرین رددائدیلمه سینی ده گرکدیریر. بو تئولوقلارین ‏رفتارلاری خیریستییانلیغین تمل قاوراملاری نین آچیقلانامایاجاق بیر فورما بوروندورولموش ‏اولماسییلا یاخیندان ایلگیلیدیر. ‏

حؤکوملری دَیَرلندیرمه نین طبیعی کی تک کریتئری منطیق دئییلدیر، آما بیر کریتئردیر و بونون ‏دین دیلینده بیر کنارا بوراخیلماسی دوغرو دئییلدیر.‏
‏ ‏
5. تئولوژیک دیل و مئتافیزیکسل دیل فرق لیلیگی
‏ ‏
5‏a‏. ابدی جئوهرلرله دئییل، اولایلارین دیلی ‏‎ ‎ایله قونوشان تانری بیزیم تئولوژیک دیلله ایلگیلی ‏مودئرن پروبلئمیمیز، بو دونیانین اؤته سی و ایچردیکلری حاققیندا آنلاملی و معقول حؤکوملر ‏قویامایاجاغیمیز ایدیعاسیندان قایناقلانماقدادیر. بو نؤقطه ده یئنه اینسانین سینیرلیلیغی گونده مه ‏گلمکده دیر. سینیرلی اولوشونو کندیسی تجروبه ائده ن اینسانین، تجروبه ائدیلمز حاققیندا ‏قوردوغو تئولوژیک ایچریکلی حؤکوملره نه قدر گووَن دویابیلیریک؟ اینسانین تئولوژیک تئرمینلر ‏قوللانماسی نین تجروبی تملی اگر اینسانین سونلولوغو ایسه، او حالدا سونلولوق گئرچَگی ده ‏قوللانیلان بو دیلله ایلیشکیلندیریلمه لیدیر. بو بیزی شو نؤقطه یه گتیره جکدیر: داها اؤنجه ‏قورولان کوسمولوژیک دوآلیزمین یئرینی تجروبه (لر) و بونلارین سینیرلی اولوشو دوآلیزمی ‏آلاجاقدیر. بؤیله جه تئولوژیک آرگومانتاسیونوموزون آلانی دا فرقلیله شجک، واریلاجاق یارقیلار ‏هرکس اوچون بیر آنلام ایفاده ائده بیله جکدیر. کوسمولوژیک دوآلیزم مئتافیزیکسل اؤنَرمه لره ‏زمین حاضیرلارکن، تجروبی دوآلیزم تئولوژیک اؤنَرمه لره زمین حاضیرلار. ‏

ایمان و بونون انتئلکتوآل یورومو و دییالئکتیگینی ایچرن تئولوژیده، اینسانین تانرییلا دوغرودان ‏قارشیلاشماسی سؤزقونوسودور، فیلسوفون یورومونون چوخ ائتکین، تانیملاییجی و بلیرله ییجی ‏اولدوغو مئتافیزیکده ایسه بؤیله دئییلدیر. ‏

ایماندا و تئولوژیده تانری زامانسیز و زامان دیشی جئوهرلر کانالییلا ایش یاپماز، اولایلارین ‏دیلی ایله قونوشور و کندینی دوغرودان اولایلاردا گؤستریر. دینلرین تانری اؤیره تیلری پراتیک و ‏پراگماتیک آماچلیدیر. هئچ بیر دین تانری’سیندان ایلگیسیز بیر شکیلده، بیر ائتکی و فونکسییونا ‏تقابول ائتمه یه جک شکیلده بحث ائتمز. تئولوژیک دیلین آماجی هئچ بیر شکیلده سادجه تانری ‏حاققیندا بیلگی وئرمک اولاماز. بو آنلامدا دینلر اینفورماتیو دئییلدیرلر. ترسینه منسوبلاریندان ‏تانرینی سئومه لرینی، اونا عبادت ائتمه لرینی، اونا گووَنمه لرینی ایسترلر و بو عمللرین هر ‏بیرینین ده تقابول ائتدیگی پراتیک بیر آلان واردیر. بو اوزدن تانری کلمه سی خنثی اولاراق ‏وصف ائدیله جک دئییلدیر. عکسینه باغلیلیغی آتشله ین و نهایی اندیشه لریمیزی دیندیرمه ده ‏سورَکلی عطف آلانلاری آچدیغیمیز بیر رئفئرانس دونیاسیدیر. ‏

تئولوژیک اؤنَرمه لر پراگماتیک بیر غایه گوده رلر. بو اؤنَرمه لرین اؤنجه لیکلی غایه سی؛ 1. ‏دویقولاری حرکته کئچیرمک و اینسانی ائیله مه یؤنَلتمکدیر؛ بو صورتله بو اؤنَرمه لر اینسانین ‏دوغرو اولدوغونا ایناندیقلاری شئیه پراتیک بیر باغلیلیق گؤسترمه لرینی ساغلار. 2. بیرلیکده ‏حرکت ائتمه یه تشویق ائتم ک و بؤیله جه بو تئولوژیک اؤنَرمه لره باغلی اورتاق بیر جاواب ‏کانالییلا توپلومسال بیر بیلینچ یاراتماقدیر. 3. دیلین نورمال قوللانیمییلا آچیقلانامایان تجروبی ‏یاشانتیلار اوچون اورتاق بیر دیل قوللانیمی نین یولونو آچماقدیر. ‏

کلام’ین شو بیلگی تانیمی تئولوژی ایله مئتافیزیک آراسیندا اولماسی گرکن آییریمین ایپ اوجونو ‏دا وئرمکده دیر. بیلگی “علمله نیته لنن کیشی نین ساغلام و موکممل بیر فعله صاحیب ‏اولماسینی ساغلایان شئیدیر” . بو تانیم، تئولوژیک بیلگی نین ائیله مه دؤنوک اولماسینا زمین ‏حاضیرلایان و بؤیله بیر موتیواسیونو تئولوژیک اورَتیمین تملینه قویان بیر یاخلاشیمی سرگیلر. ‏تانری’نی اوجالاردا کی بیر وارلیق، اؤزَل بیر وارلیق کیمی کلاسیک ترمینولوژی نین ‏تئرمینلرییله تانیملایاجاق اولورساق، ائلئشتیردیگیمیز کلاسیک مئتافیزیگین تانری تانیملامالارینا ‏گئری دؤنموش اولوروق. تانری کندی دیشینداکی وارلیقلارلا ایلیشکیسی دیققه ته آلیناراق، ‏یاراتدیغی اینسانلارداکی یئتکینلیکلر، عکسیکلیکلر، قایقیلار و داها بیرچوخ اؤزَللیک گؤز اؤنونه ‏آلیناراق یوروملانمالیدیر. هم دیش عالم تجروبه سینده ن (ائمپریک یاخلاشیمدان) هم ده ‏ائگزیستانسییال تمللی آنلام آراییشلاریندان اوزاق اولاراق تانری حاققیندا ‏a priori ‎‏ یارقیلاردا ‏بولونماق ان آزیندان تئولوژی اوچون عکسیک بیر یاخلاشیم اولور. کلاسیک کلام’ین بیلگی ‏تئوریسینی عاغیل (‏a priori‏ یارقیلار)، تجروبه (بئش دویو) و دوغرو خبر اولاراق بلیرله مه ‏سی سون درجه ایصابتلی بیر یاخلاشیمدی. آنجاق تئوریسینی اولوشدورورکن بیلگی قایناقلاری ‏آراسیندا بیر هییئرارشی(سلسله مراتیب) قورمازکن، بیلگی قایناقلاری نین ساغلادیغی وئریلر ‏آراسیندا بؤیله بیر هییئرارشی قویدو. دوغرو بیر خبری بیر کنارا بوراخیرساق، تجروبه یه قارشی ‏a priori‏ یارقیلارا اؤنجه لیک وئردی و تجروبه نی ‏a priori‏ خؤکوملریمیزین ایثباتی و ‏دوغرولوغونون ساغلانماسی اوچون آراجی بیر قونوما ائندیردی. اشیانین حقیقتی نین وارلیغینی ‏ایثبات ائده رکن، بونونلا سادجه تانری’نین وارلیغینا گئتمه یی، اشیانی بیر ساغلاما آراجی اولاراق ‏قوللانماغی هدفله میشدیلر. بو یاخلاشیمدا ائپیستئمولوژی، اصلینده اونتولوژی قیلیغینا ‏بوروندورولموش بیر بیلگی فلسفه سی اؤزَللیگی داشییردی. چونکو اشیانین حقیقتینه اینانماق، ‏اشیایا دایالی ائمپریست و رئالیست بیر فلسفه گلیشدیرمه یی ده گرکدیریردی. ‏

دکارت’ین گئرچکلشدیردیگی ایثبات یؤنته می ده تئوری نین بو نؤقطه سینه چارپیردی. ‏دکارت’ین ایثبات یؤنته مینده؛ دوشونن اینسان → تانری → اشیا (کوسموس) → ماددی من، ‏شکلینده کی دؤردلو یولدا تانری، گئرچک و دَگیشمز بیلگی قایناغیمیز اولان اشیانین گووَنیرلیگینی ‏ساغلایان، اونون بیزی یانیلتاماز بیر قایناق اولماسینا ایمکان وئرن بیر ساغلاما آراجی قونومونا ‏ائندیرگئه دیگی اوچون ائلئشتیریلمیشدیر. تئولوژیلر و اورتاچاغ مئتافیزیگی نین یاپدیغی ایسه ‏بونون ترسی ایدی. اشیا سادجه بیر آراچدی و کوسمولوژیک دوآلیزم چرچیوه سینده ‏a priori‏ ‏بیلگیلریمیزین آلانییلا قارشیلاشدیریلدیغیندا داها آشاغی بیر سَوییه ده بولونوردو. ‏

بورادا قونونو ایرده لمه طرزیمیزین تانری’نی ایثبات کیمی بیر هدف داشیمادیغینی تکرار ‏وورغولاماق ایستردیم. چونکو تانری’نین واجیب الووجود اولدوغو هم تئولوژی نین هم ده ‏مئتافیزیگین بیر اؤن قبولودور. بیر شئیین زورونلو اولاراق وارولدوغونو سؤیله مک ایسه اونون ‏وارلیغینا دایر بیلگیمیزین یالنیزجا ایندوکتیو و تجروبی اولامایاجاغینی، ‏a priori‏ یارقیلارین دا ‏ائگزیستانسییال قایقیلارین دا، بورادا رول آلماسی گرکدیگینی ایفاده ائده ر. ‏

5‏b‏. تئولوژیک دیلین ائگزیستانسییل یاپیسی
‏ ‏
مئتافیزیگین قوللاندیغی دیلین دیشیندا تئولوژی، ائگزیستانسییال بیر دیل قوللانیر. ائگزیستانسییال ‏تئولوژی’یه گؤره تئولوژیک دیل نه ائمپریک دونیایا ایشارت ائده ن بیر دیل، نه ده تانیملار ‏آراسیندا ایلگی قوران آنالیتیک بیر دیلدیر. او کؤکلو بیر قناعته دایالی بیر ایچ توتومون ایفاده ‏سیدیر. دین دیلی ائگزیستانسییالدیر، چونکو، تانری حاققیندا قونوشما، ایچینه بیزیم ده قاتیلدیغیمیز ‏بیر سورَچدن بحث ائتمکدیر. بونون اوچون تانری حاققیندا قونوشما خنثی بیر فعالیت اولمانین اؤته ‏سینده ایچینده اولوملولوق داشییار. اینسان، یالنیز دوشونن، حؤکوم وئره ن بیر وارلیق اولاراق ‏دئییل، دویان، آنلایان و آردیندان یاشایان بیر وارلیق اولاراق گؤزاؤنونده توتولمالیدیر. بورادا ان ‏بؤیوک گوجلوک تانری’یا ایلیشکین عطفلره آچیقلیق قازاندیرماق ویا رئفئرانسلارین تثبیت ائدیلمه ‏سیدیر. تانری’یا ایلیشکین رئفئرانسی او’نا کلمه لرین سؤزلوک آنلامییلا ایشارت ائده رک ویا ‏تصویرلر یاپاراق تثبیت ائتمه میز مومکون دئییلدیر. چونکو او’نون “بیریجیک” ویا زامان و ‏مکاندان منزه اولدوغونو دا سؤیله ییریک . زامان و مکاندان منزه اولمانین، زامان و مکانین ‏بیرلیکده لیگی نین اولوشدوردوغو بویوتو آلقیلایان ذئهنین آلقیلادیغی و اولوشدوردوغو قاوراملار ‏و تئرمینلرله ایفاده لندیریلمه سی نئجه مومکون اولاجاقدیر؟ بو ایسیملندیرمه ده رئفئرانس نؤقطه ‏سی، اینساندا واراولان و زامان و مکانا باغیملیلیغین ان آز دوزئیده بولوندوغو سویوت نیته لیکلر ‏اولابیلیر. بو قونودا اینسانلارین مطلق ماددی تئرمینلرله تحلیلی مومکون اولمایان نیته لیکلرینی ‏گؤزاؤنونده بولوندورماق صورتیله نه یه ایشارت ائتدیگیمیز قونوسوندا بللی بیر فیکره یا دا قناعته ‏اولوشمامیز مومکوندور. سئومه، گووَنمه کیمی مکاندان نیسبتن باغیمسیز نیته لیکلریمیزی ‏گؤزؤانونده بولوندوراراق مکاندان منزه اولان وارلیق حاققیندا، یعنی بلیرلی بیر یؤنده قاورانابیلیر ‏اولانین اؤته سینده بولونانا ایلیشکین بیر شئی الده ائده ریک. ایشته تانری حاققیندا قونوشما، ‏آنلاملیلیغینی بورادان الده ائده ر. ‏

قونوشدوغوموز دیلین یاپیسی، دونیانی آلقیلاما طرزیمیز اوزَرینده گوجلو بیر ائتکییه صاحیبدیر. ‏بو دا لینقویستیک رؤلاتیویته دئمکدیر. بو لینقویستیک رؤلاتیویته هیپوتئزی، فرقلی دیل آرخاپلانینا ‏صاحیب اینسانلارین کندی دیللری نین یاپیلاری نین اونلارا ساغلادیغی بیربیریندن تامامن فرق ‏لی تجروبه لر سببی ایله آیری دونیالاردا یاشادیقلارینی ایره لی سورمکده دیر. اؤرنه یین ائسکیمو ‏دیلینده، ‏İnuit، فرق لی قار نؤوعلرینی گؤستره جک بیر چوخ کلمه مئوجوددور. لینقویستیک ‏رؤلاتیویته نین قبوللرینه گؤره ‏İnuit‏ –چی قونوشانلار فرق لی قار تورلری آراسینداکی فیزیکسل ‏فرق لیلیکلری اوریژینال اولاراق آلقیلامیش اولمالیدیرلار کی بونلاری ایفاده ائده جک قاورام ‏چئشیدلیلیگینه صاحیبلر. ‏

باشقا بیر دیلده سادجه الینیزده کی قار سؤزجوگویله فرق لی قار نیته لیکلرینی گؤسترمک ‏مومکون اولامایاجاقدیر. بیرآز آشیرییا داشیندیغیندا بو تئوری بیزی، کندی دیلیمیزین توتساقلاری ‏اولدوغوموزو قبولا زورلایاجاقدیر. کندی دیللری نین توتساقلاری اولان اینسانلارین، تانری ‏حاققیندا دوغرو بیلگی اورَتمه ، ساغلام بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولما ائحتیمالی ندیر؟ اؤته ‏یاندان بیزیم دیلسل ایفاده لریمیزین دیشیندا حیاتا دایر باخیش آچیلاریمیز واردیر. “باخیش ‏آچیلاری” بیزیم تمل وارساییملاریمیزا ویا اشیانین ماهییتینه ایلیشکین قاییتسیز شرطسیز اؤن ‏قبوللاریمیزا و گؤرمه بیچیملریمیزه ایشارت ائده رلر. بونلارین بیلگی وئریجی یؤنلری اولدوغو ‏قدر دَیَر قویوجو و ایراده ایله ایلگیلی یؤنلری ده واردیر. دیل ایسه بو باخیش آچیسی نین ایفاده ‏سیدیر. یعنی بیز هر تورلو قونوشمامیزدا بللی بیر باخیش آچیسینی یانسیتمیش اولوروق. آنجاق، ‏باخیش آچیلاری بیزیم حیات قارشیسینداکی توپیئکون رفتار آلیشیمیزین بیر ایفاده سی اولسا دا ‏نهایی دئییلدیر. او حالدا کندی ایچیمیزده ده سورَکلی بیر رؤلاتیویته واردیر. بونو تانری حاققیندا ‏قونوشمانین تملی یاپماق نه قدر توتارلیلیق اولاجاقدیر؟ ‏

سونوچ ‏

اینسانین دیش دونیانی آلقیلاماسینا و بونا باغلی اولاراق دا بیلگی صاحیبی اولماسینا، باشقا بیر ‏ایفاده ایله سوژه و اوبژه آییریمینا دایانان ائپیستئمولوژیک یاخلاشیمین، دکارت’دان منطیقچی ‏پوزیتیویستلره اوزانان بیر سورَچده دارتیشیلدیغینی گؤروروک. ‏

اینسانین آلقیسیندان اوزاق اولدوغو اوچون یارقیلاما آلانیندان دا اوزاق اولماسی ایستنن “کندینده ‏شئیلر’ (نوومئن)’ی اینسانین ‏a priori ‎‏ بیلگی آلانیندان چیخاریپ، تجروبه ایله حاققیندا ‏قونوشولابیله جک سئنتئتیک اؤنَرمه لر آلانینا آلان کانت، مئتافیزیکسل اؤنَرمه لرین ایمکانینی ‏اولوملارکن، هوم’لا عینی پارالئلده سئیرائدن منطیقچی پوزیتیویستلر’ده بو اؤنَرمه لرین آنلاملاری ‏نین تامامن ایتدیگینی گؤزلمله مکده ییک. ‏

‏ مئتافیزیگین، اینسان تشببوثو بیر ائپیستئمولوژیک اورَتیم اولدوغو اوچون، تانریسال آلانلا ‏ایلگیلی قونوشمانین یؤنته می اولاراق قوللانیلماسی اویقون دئییلدیر. چونکو دیل، نسنه سینی ‏تانیملاما، کاتئقوریزه ائتمه و سونوچ اولاراق اونا تحککوم ائتمه اگیلیمینده دیر. آدم (اینسان ‏پروتوتیپی)ین اشیایی ایسیملندیرمه سینده ن مقصد ده بودور. اینسانین بیلگیسینه قونو ائدیلدیگی ‏زامان تانریسال اولان دا، بیلگی نین نسنه سینه دؤنوشدورولمه سی سببی ایله عینی عاقیبتی ‏پایلاشاجاقدیر. بو سببله اینسان، آلقیسی دیشیندا قالان آلانلا ایلگیلی قونوشورکن اورتاچاغ بویونجا ‏بیربیرینه قاریشدیریلان ایکی آلان، تئولوژی و مئتافیزیک، آراسیندا بیر آییریم یاپماق ‏دوروموندادیر. بو هم مئتودولوژیک هم ده ایچریک یؤنوندن یاپیلماسی گرکن بیر آییریم ‏اولاجاقدیر. تئولوژیک اؤنَرمه لر، تانری’دان موطلق، کندینده بیر وارلیق اولاراق دئییل ده، ‏اینسانلا و اینسانین یاشادیغی ائورَنله ایلیشکیسینی قوراراق بحث ائده جَگی اوچون، فونکسییونال ‏بیر یاپی قازاناجاق و منطیقسل آنالیز نئتیجه سینده قوللانیلان دیل فورملارینا اویمادیغی اوچون ‏آنلامسیز و ایلگیمیزی تجروبه آلانی نین دیشینا داشیدیغی اوچون ده یارارسیز ساییلاراق بیر کنارا ‏ائدیلمه ریسکیندن قورتولاجاقدیر. ‏

‏ یئنه تئولوژیک اؤنَرمه لر، ر.بولتمان’ین دئییمینی اؤدونچ آلیرساق، وار اولوشسال بیر ‏یوروملامانین سونوجوندا اورتایا چیخدیغی اوچون، حیات، اؤلوم، آجی کیمی یاشامین اوزَرینده ‏دوردوغو دَیَرلرین تامامینا قایناقلیق ائده بیلمه مه سی بئله، تامامینی یاشایان دوروموندا بولونان ‏اینسانین، حیاتی بویونجا تجروبه ائتدیگی بوتون بو دَیَرلری آنلاملاندیرماسیندا، بونلارین کندیسینه ‏دایاتدیقلارییلا باشا چیخماسیندا بؤیوک بیر فونکسییونا صاحیبدیر. اینسان عینی شئیی بیرنئچه دفعه ‏تجروبه ائتدیگینده، بو تجروبه ائتدیگی نین کندیسیند ن باغیمسیز اولاراق، کندی قوراللاری ‏ایچینده اوبیئکتیو (نَسنَل) بیر گئرچکلیگه صاحیب اولدوغونا و دولاییسییلا دا گئرچکلیگینه حؤک ‏ائدر. بو ائمپریک ویا تجروبی دوغرولاما سورَجیدیر. ‏

‏ بونون دیشیندا قالانلاری دا سوبیئکتیو (اؤزنَل) اولاراق نیته لر. بو سوبیئکتیو اولانا دایر تجروبه ‏نین قاورامساللاشدیریلماسی و حاققیندا اورتاق بیر دیل و بو دیلی دنئتله یَجَک قوراللارین ‏اولوشدورولماسی، اوبیئکتیو اولاراق آدلاندیریلان آلانا قییاسلا داها زوردور. بو دا دینی تجروبه ‏و دین دیلی پروبلئمینی دوغورماقدادیر. بیز چالیشمامیزدا، تئولوژی و مئتافیزیک آراسیندا آییریما ‏گئتمک صورتییله، تجروبه ائده ن، یاشایان و تجروبه ائتمه ، آنلاما، یوروملاما کیمی آکتلاری ‏تامامن کندی اونتولوژیک یاپیسی نین بیر پارچاسی اولان اینسانین، یئنه بو اونتولوژیک یاپیسی ‏گرَگی تئولوژیک اؤنَرمه لر قوردوغونو و قورولان بو اؤنَرمه لرین بو اونتیک و ائگزیستانسییال ‏اؤزَللیگی سببی ایله اصلینده بوتون اینسانلار طرفیندن تجروبه ائدیله بیلیر و آچیقلانابیلیر اؤنَرمه ‏لر اولدوغونو دولاییسییلا دا آنلاملی بیر رئفئرانس ائورَنینه صاحیب بولوندوقلارینی اورتایا ‏قویماغا چالیشدیق.

۳۰/۰۶/۲۰۰۷

، بیر میللتین سسی
پایلاش | پرینت

---

بعضی عکسلر خبره باغلی اولمایا بیلیر. لطفا دیقتتلی اولون

گوروش کاپانیبدی