یاشاسین آذربایجان - Long live Azerbaijan

.

هنوز بررسي‌هاي انسان‌شناسي روي مردنمكي ۵ انجام نشده اما شكل استخوان لگن نشان دهنده‌ي جنسيت مذكر اين جسد است، اثر زنگ زدگي در قسمتي از گوش نشان مي‌دهد اين مرد نمكي احتمالاً گوشواره اي از جنس آهن داشته است. در كنار مرد نمكي شماره ۵ فقط يك پي سوز، دو چوب، يك شاخ بزرگ و تكه‌اي از طناب گياهي كشف شده است. - اين گزارش با بهره‌گيري از گزارشهاي باستان‌شناسي شماره ۵ سازمان ميراث استان زنگان (زنجان)‌ تهيه شده است.‌

---

---

۱۴ سال پيش اتفاقي در معدن نمك چهرآباد زنگان (زنجان)‌ رخ داد كه باستانشناسان را شگفت‌زده كرد. دي ماه سال ۱۳۷۲ بود كه كارگران اين معدن هنگام كار با بولدوزر و استخراج نمك تيم تنه انساني‌ را يافتند كه ريش و موي بلند داشت. با آگاه شدن سازمان ميراث فرهنگي استان زنگان (زنجان)‌ از اين كشف نخستين پژوهشهاي ميداني باستان‌شناختي در معدن نمك چهر‌آباد در همان سال انجام شد و مطالعه و بررسي‌هاي اوليه بر روي مجموعه به دست آمده حكايت از آن داشت كه اين نيم‌تنه ۱۷۰۰ سال قدمت دارد. نيم تنه مكشوفه از معدن چهرآباد به دليل سالم ماندن در محيط نمكي به مرد نمكي معروف شد و پس از پايان مطالعات به موزه ملي انتقال يافت و تا به امروز در آنجا نگهداري مي‌شود.‌

۱۱ سال بعد با كشف جديدي در اين معدن دوباره مرد نمكي و معدن چهرآباد مورد توجه قرار گرفت. در آبان ماه سال ۱۳۸۳ معدنكاران در عمليات باطله‌برداري و استخراج نمك بقاياي انساني را يافتند كه قسمت‌هايي از مو، ريش و بافت نرم او سالم باقي مانده بود. در كنار بقاياي انساني چند تكه سفال، مقداري پارچه، تكه‌هاي طناب، سبد و يك سر كلنگ فلزي نيز يافت شد.

مجموعه مكشوفه پس از انتقال به سازمان ميراث فرهنگي استان زنگان (زنجان)‌ مرد نمكي شماره ۲ نامگذاري شد. ضرورت انجام عمليات نجات بخشي موجب شروع فصل اول كاوش باستان شناختي معدن در سال ۱۳۸۳ شد و اهميت بي‌نظير محوطه و نيز نجات بخشي بقاياي موجود دليل تداوم فصل دوم كاوش در سال ۱۳۸۴ بود.

در كاوش فصل‌هاي اول و دوم علاوه بر آشكار شدن بخش‌هاي بهره‌برداري شده قديمي معدن و بدست آمدن مجموعه‌اي از آثار و بقاياي منحصر به فرد، دو موميايي طبيعي ديگر نيز بدست آمد.اوايل خردادماه ۱۳۸۶ نيز بر اثر بارندگي در استان زنگان (زنجان)‌ بخشي از يك جمجمه و فك بالاي يك انسان (معروف به مرد نمكي شماره ۶) در معدن نمك چهرآباد كشف شد. به گفته سرپرست گروه پژوهشگران سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان زنگان (زنجان)‌ كار پژوهشي جديد روي مرد نمكي شماره ۶ انجام نگرفته و فقط ضمن انجام كارهاي حفاظتي اوليه مسير آب منحرف شد تا كارهاي مطالعاتي جديدتري روي اين مرد نمكي انجام گيرد.‌مهندس ابوالفضل عالي تصريح كرد: چنانچه پژوهشكده باستان‌شناسي مجوز پژوهش جديد در معدن نمك را صادر كند، كارهاي پژوهشي آغاز خواهد شد ولي در حال حاضر با توجه به بحث نگهداري مردان نمكي در خود معدن نمك، شايد در آينده نزديك اين پژوهشها انجام نشود.

وي مي‌گويد: فعلاً بايد يك سري كارهاي مطالعاتي انجام گيرد تا مشخص شود نگهداري مردان نمكي در خود معدن چهرآباد امكان‌پذير است يا نه مهندس عالي انتقال مردان نمكي به كشورهاي خارجي را رد كرد و گفت: سال گذشته تعدادي از نمونه‌هاي پارچه‌اي و بافت نرم مردان نمكي براي مطالعات آزمايشگاهي در زمينه ‌‌DNA و سال‌يابي كربن ۱۴ به دانشگاه آكسفورد انگلستان ارسال شد تا مطالعاتي در زمينه استخراج ‌‌DNA باستاني در ارتباط با نحوه تغذيه، بهداشت و رژيم غذايي مردان نمكي در زمان حيات و همچنين تاريخ‌گذاري مجدد يكي از مردان نمكي (مرد نمكي شماره ۲) انجام گيرد.‌

به گفته وي با توجه به اينكه بعضي از اين آزمايش‌ها زمان‌بر هستند، لازم است مطالعات آزمايشگاهي در چند آزمايشگاه متفاوت انجام شود و به همين دليل ممكن است حدود يك سال نتيجه آزمايش‌ها بطول بيانجامد، ولي اميد مي‌رود در آينده نزديك نتيجه به اين سازمان ارسال شود و در اختيار مردم قرار گيرد.

موقعيت جغرافيايي معدن

معدن نمك چهرآباد با ارتفاع ۱۳۵۰ متر از سطح دريا در ۷۵ كيلومتري جنوب شهر زنگان (زنجان)‌ و يك كيلومتري جنوب روستا حمزه‌لو قرار دارد. اين منطقه از نظر سياسي و اداري مربوط به دهستان غني بيگلو از توابع شهرستان زنگان (زنجان)‌ است.

از نظر جغرافيايي اين ناحيه در حوزه آبريز رودخانه قزل اوزن قرار دارد و از تپه‌ماهورها و ارتفاعاتي تشكيل شده كه به صورت يك رشته متصل به هم در جهت شمال غرب به جنوب شرق كشيده شده است. كوه معدن از سمت شرق و غرب به رودخانه‌هاي فصلي مهرآباد و چهرآباد محدود است، از جنوب نهر كوچك آجي چاي آن را احاطه مي‌كند، آب و هواي منطقه نيمه كوهستاني با تابستان‌هاي گرم و زمستانهاي سرد است.

سيماي فعلي معدن

كوه معدن حدود يك كيلومتر وسعت دارد. از اين محدوده فقط بخشهايي از غرب و جنوب غرب معدن قابل بهره‌برداري است. آن بخش از معدن كه رودخانه چهرآباد و نهر آجي چاي مشرف است داراي رگه‌هاي بسيار غني نمك است كه استخراج سفتي نمك در گذشته و بهره‌برداري فعلي آن نيز امروزه به همين بخش محدود است.بهره‌‌برداري طولاني‌مدت دستي و استخراج مكانيكي در دهه‌هاي اخير، ايجاد تاسيسات نمك‌كوبي، انبار مهمات و … موجب آشفتگي نهشته‌هاي فرهنگي در اين بخش از معدن و عدم بهره‌برداري به صورت پلكاني باعث ايجاد ديواره‌هاي عمودي مرتفعي شده كه در آن حفره‌ها و شكاف هاي متعدد ديده مي‌شود. برخي از اين حفره‌ها مربوط به بهره‌برداريهاي جديد و شماري نيز تونل‌هاي دست‌كنده‌قديمي هستند.

پيشينه بهره‌برداري معدن

به گفته ريش‌سفيدان چهرآباد و حمزه‌لو ۱۰۰ سال پيش ۷ تن از معدنكاران معدن نمك هنگام كار بر اثر ريزش تونل‌هايي كه از‌آنها نمك استخراج مي‌كردند گرفتار شده و چون امكان نجات آنان توسط روستائيان ميسر نبوده همگي مدفون شده‌اند. وجود تونل‌ها و كشف اجساد و اشياء از آنها شاهدي است بر فعاليت طولاني مدت معدن و تخريب چند دوره‌ي آن. تا سال ۱۳۴۲ كه امتياز استخراج نمك به يكي از مالكين چهرآباد واگذار شد، بهره‌برداري نمك از معدن به صورت كاملاً سنتي و با استفاده از ابزارهاي دستي انجام مي‌شد.

وي در كنار بهره‌برداري دستي از مواد منفجره نيز به صورت محدود استفاده مي‌كرد. در سال ۱۳۵۲ شواري عالي معادن امتياز بهره‌برداري را به مدت ۱۵ سال ديگر تمديد كرد. اما در سال ۱۳۵۹ پروانه بهره‌برداري معدن از طريق دادستاني كل كشور لغو شد. در حال حاضر بهره‌برداري از معدن نمك به موجب قرارداد سازمان صنايع و معادن استان به بخش خصوصي واگذار شده است. نمك استخراج شده از اين معدن كاربرد صنعتي دارد و در زمستان براي پاشيدن بر جاده‌هاي لغزنده استفاده مي‌شود.‌

پيشينه كاوش‌ها و پژوهش ها در معدن نمک

در نخستين سال بهره‌برداري از معدن با ماشين آلات مكانيكي يعني زمستان سال ۱۳۷۲ همانطور كه اشاره شد نيم‌تنه مرد نمكي شماره يك به دست آمد. و در نتيجه كاوش بيشتر شماري اشياي جالب و متنوع از معدن كشف شد كه مهمترين آنها سه قبضه چاقوي دسته‌دار كه يكي از آنها غلاف چرمي داشت، گوش پاك كن نقره‌اي، سنگ ساب، شلواركي‌با حاشيه‌اي تزئيني منقوش، سه تكه پارچه منقوش، قطعات طناب چرمي و پشمي و يك عدد گردو و تكه‌هايي سفال و تعدادي استخوان انسان بود.‌

اما مهمترين يافته در كاوش آن سال كشف پاي چپ مرد نمكي شماره يك بود كه در داخل چكمه‌اي بلند قرار داشت. جنس چكمه از چرم و بلندي آن ۴۸ سانتي متر بود. سرپرست وقت پژوهشگران قدمت نيم تنه را با توجه به شيوه آرايش مو و نوع پوشش و مجموعه سفالي بدست آمده سده‌ي هشتم ق م اعلام كرد. وي ضمن مقايسه لباس مرد نمكي با لباس اقوام سكايي استدلال كرد كه لباس و گوشواره طلايي و اشياي همراه جسد دليلي بر كارگر نبودن مرد نمكي است. به گفته وي مرد نمكي شماره يك صاحب منصب و نماينده رسمي هيات حاكمه در معدن نمك بوده است.با پايان گرفتن كاوش، جسد و اشياي مكشوفه براي انجام مطالعات و بررسي‌هاي بيشتر به آزمايشگاه تحقيقاتي پژوهشكده مرمت منتقل شد و تحقيقات و مطالعات آزمايشگاهي در زمينه آزمايش سال‌يابي، بررسي‌هاي استخوان‌شناسي با كمك تصويربرداري سي‌تي‌اسكن، تعيين گروه خوني، آزمايش ‌‌DNA و… انجام شد. نتيجه سال‌يابي كربن ۱۴ برروي نمونه‌هاي استخواني و پارچه‌اي قدمت مرد نمكي شماره يك را ۱۷۰۰ سال قبل يعني اوايل دوره ساساني تعيين كرد. بررسي‌ها نشان داد نيم‌تنه‌ي مكشوفه مربوط به مرد ميانسالي بوده كه قبل از مرگ ضربه شديدي به سروصورت او خورده است.

رنگ موهاي سر و ريش وي در اصل قهوه‌اي بوده كه با توجه به شرايط اكسيداسيون و وجود يون كلر درمحيط رنگدانه‌هاي مو از قهوه‌اي به سفيد تغيير يافته‌اند. گروه خوني مرد نمكي شماره يك‌‌ ‌ Bتشخيص داده شد.‌

‌كشفيات سال ۱۳۸۳

مرد نمكي شماره ۲

با وجود كشف استثنايي مرد نمكي شماره يك، متاسفانه تلاش چنداني براي تعطيل كردن استخراج مكانيكي و لغو بهره‌برداري از معدن صورت نگرفت. بطوري كه كم‌توجهي كارشناسان و مسئولان وقت ميراث فرهنگي در صدور مجوز ادامه بهره‌برداري، موجب شد كه طي دهه اخير بخش بزرگي از محوطه باستاني معدن نمك كه شامل تونل‌ها و آثار فرهنگي موجود در آنها بود براثر بهره‌برداري با ماشين آلات سنگين زيرورو شده و از بين برود.

با شروع استخراج نمك در پاييز سال ۱۳۸۳ معدنكاران هنگام كار با بولدوزر با بقاياي اسكلت انساني مواجه شدند كه تا حدود زيادي متلاشي شده بود با جستجوي معدنكاران علاوه بر جمع‌آوري قسمت‌هايي از بقاياي انساني تكه تكه شده، شماري اشياء نيز شامل تكه‌اي از يك سبد بافته شده از الياف گياهي، ۱۴ عدد ميخ يا سوزن‌هاي چوبي كه يك رشته نخ آغشته به مواد چسبنده و يك نخ قرمز به دور آنها پيچيده شده بود، طنابهاي گياهي ۵ تكه بافته شده از الياف گياهي، ۶ تكه پارچه از جنس پشم با رنگ قهوه‌اي روشن و سركلنگ بدست آمد كه توسط بهره‌بردار به اداره كل ميراث فرهنگي منتقل شد و بلافاصله اقدامهاي اوليه حفاظتي و مطالعاتي توسط كارشناسان با همكاري پژوهشكده مرمت و مركز ژنتيك ايران آغاز شد. بررسي‌هاي اوليه برروي بقاياي انساني كه پس از انتقال به ميراث فرهنگي مردنمكي شماره ۲ نامگذاري شد نشان داد اين بقايا متعلق به فردي ميانسال با ميانگين قد حدود ۱۸۰ سانتي متر بوده كه در جريان ريزش ديواره‌ها و سقف تونل كشته شده است. بدليل زيرورو شدن محل با بولدوزر قسمت‌هاي زيادي از بافت نرم بدن از بين رفته و بيشتر استخوان‌ها از هم جدا شده بود.

بافت‌هاي نرم تنها روي قسمتي از استخوان دست، پاي راست و بخش‌هايي از استخوان ران باقي مانده بود. كشف اتفاقي مرد نمكي شماره ۲ و مجموعه‌اي از اشياء، كاوش اضطراري در معدن نمك چهرآباد را ضروري كرد. كاوش در معدن با وجود شرايط آب و هوايي نامناسب و دشواري كار در دي ماه سال ۱۳۸۳ به منظور نجات بخشي آثار و بقاياي باقيمانده آغاز شد. فصل نخست كاوش نجات‌بخشي در دي و بهمن ماه سال ۱۳۸۳ به انجام رسيد. پس از پايان عمليات جستجوي خاكهاي سطحي به كاوش باستان شناختي در محل پيدا شدن مرد نمكي آغاز شد.كاوش فصل نخست در سه كارگاه روباز و دو تونل انجام گرفت. دسته خراطي شده چاقو، سوزن‌چوبي، جارو، دسته چوبي سبد، آتش زنه چوبي، شانه‌چوبي، بقاياي جانوري، طنابهاي گياهي ۲۸۶ تكه بطول ۶۷۳۹ سانتي متر، كيسه چرمي از يافته‌هاي كاوشگران هستند.

مرد نمكي شماره ۳

مرد نمكي شماره ۳ همچون مرد نمكي شماره ۲ به صورت اتفاقي و طي كار باطله‌برداري توسط معدنكاران در سال ۱۳۸۳ كشف شد.

اين موميايي نمكي در روزهاي نخست حضور هيات در معدن چهرآباد در حين كاويدن خاكهاي سطحي و پيش از شروع كاوش باستان شناختي در بخشي بدست آمد، هنگامي كه بولدوزر در بخشي از محدوده قديمي معدن مشغول خاكبرداري بود بقاياي اين مرد نمكي در زير يك صخره بزرگ نمكي آشكار شد در يك وجه اين صخره كه روي جسد افتاده بود اثر نوك كلنگ و احتمالاً قلم فلزي ديده مي‌شد. مرد نمكي ۳ همچون ديگر معدن‌چيان براثر ريزش تونل و سقوط يك سنگ بزرگ چندتني روي او كشته شده بود. به هنگام كشف قسمتي از بافت نرم و لباس جسد كاملاً به سنگ نمك چسبيده بود و همراه اين جسد اشياي جالب توجهي شامل لباس، كمربند زيباي پشمي كه بافته شده از نخ‌هاي رنگي آبي، سبز، قرمز، زرد و قهوه‌اي است، نوار چرمي، كفش چرمي، ريسمان پشمي، طناب گياهي و چكش دسته چوبي و سرفلزي كشف شده است.

مرد نمكي شماره ۴

مردنمكي شماره ۴ سالمترين وكاملترين جسد نمكي بدست آمده از معدن چهرآباد است. بقاياي اين موميايي طبيعي در ضلع شرقي بين صخره‌هاي نمكي و پس از ۴ متر كاوش عمقي از سطح كشف شد.بيشتر قسمت‌هاي بدن اين مرد عليرغم آسيب‌ديدگي به هنگام مرگ تقريباً سالم باقي مانده كه شامل مجموعه اي از استخوان‌ها و بافت نرم وي است كه براثر از دست دادن آب بدن كاملاً خشک شده است.دليل مرگ براساس تحقيقات با عكسبرداري‌هاي سي‌تي‌اسكن فشار برقفسه سينه و پارگي قلب در نتيجه ريزش تونل‌ها و فرو آمدن خاك و آوار روي وي بوده است.

براساس تحقيقات مشخص شد اين موميايي طبيعي پسر جواني بوده كه هنگام مرگ حدود ۱۶ سال داشته است و به همين دليل برخلاف مردان نمكي ۲ و ۳ هيچ‌گونه اثري از مو روي صورت او ديده نمي شود. قد او ۱۷۰ تا ۱۷۵ سانتي متر است و برگوش‌هايش حلقه‌اي فلزي ديده مي‌شود. موهاي سر وي كوتاه و به رنگ خرمايي است. به همراه مرد نمكي شماره ۴ اشياي جالب توجهي نيز كشف شد كه يكي از اين اشياء چاقوي فلزي با دسته استخواني است كه در غلافي چرمي به كمربند پارچه‌اي او بسته شده است، از اشياي ديگر مي‌توان به دو كوزه كوچك سفالي سالم اشاره كرد كه در كنار شكم قرار داشت. ۱۴ تكه طناب بافته شده از الياف گياهي بطول ۴۸۵ سانتي متر، ۴ تكه كوچك پارچه قهوه‌اي رنگ، ۱۳ تكه كوچك پوست حيوان، ۹ تكه چرم، ۳ تكه نخ پشمي يك مهره كوچك با لعاب ‌آبي رنگ، يك پي‌سوز سالم دود زده، ۱۱ تكه سفال و مقدار زيادي تراشه چوب و دو چوب صاف از جمله اشياي كشف شده دركنار مرد نمكي شماره ۴ هستند. يكي از مهمترين و حساسترين كارهايي كه پس از كشف موميايي شماره ۴ انجام گرفت جداسازي و انتقال جسد از معدن بود. براي اينكه در انتقال مرد نمكي از معدن به زنگان (زنجان)‌ كوچكترين آسيبي به جسد وارد نشود كار جداسازي جسد از خاك توسط متخصصان مربوطه بعداز انتقال آن به زنگان (زنجان)‌ در يك محيط مناسب و مطمئن انجام شد.

مرد نمكي شماره ۵

مرد نمكي شماره ۵ در فصل دوم در بخش غربي كارگاه ‌‌A زماني آشكار شد كه كار كاوش در منتهي اليه غرب كارگاه كه براي انتقال خاك دست نخورده باقي مانده بود تمركز يافت.

اين مرد نمكي نيز همچون نمونه‌هاي قبلي براثر حادثه‌اي كه منجر به تخريب و ريزش تونل شده بود مدفون شده است، مرد نمكي ۵ پس از افتادن روي صخره نمكي زيرآوار سقف و ديوار تونل قرار گرفته و تمام بدن او بجز سر كه بر لبه صخره قرار گرفته بود كاملاً له شده است. هنوز بررسي‌هاي انسان‌شناسي روي مردنمكي ۵ انجام نشده اما شكل استخوان لگن نشان دهنده‌ي جنسيت مذكر اين جسد است، اثر زنگ زدگي در قسمتي از گوش نشان مي‌دهد اين مرد نمكي احتمالاً گوشواره اي از جنس آهن داشته است. در كنار مرد نمكي شماره ۵ فقط يك پي سوز، دو چوب، يك شاخ بزرگ و تكه‌اي از طناب گياهي كشف شده است.

- اين گزارش با بهره‌گيري از گزارشهاي باستان‌شناسي شماره ۵ سازمان ميراث استان زنگان (زنجان)‌ تهيه شده است.‌

، بیر میللتین سسی
پایلاش | پرینت

---

بعضی عکسلر خبره باغلی اولمایا بیلیر. لطفا دیقتتلی اولون

گوروش کاپانیبدی