تورک کولتورو ایله آذربایجان یازینی٫ محمد امین بئي رسولزاده-نین یاپیتلاریندا - سولئیمان اوغلو
بای بک، آذربایجان | اودگؤن, ۲۳-ي قئزاران , ۱۱۰۰۷ اینجی ایل, چولا ۱۹:۲۷ | تورکجه, مقاله
 |
. | بو اولدوقجا قیسا تانیم(تعریف)دا؛ محمد امین بئی چوق درین، اؤنملی بیر یؤنتم ایله یاناشمیشدیر کولتور گیبی قارماشیق، چتین قونویا. او ایلک اؤنجه -مودئرن دوشونورلر گیبی- «کولتور» ایله «اوُیغارلیق» قاوراملارینی بیر-بیریندن تیتیزجه سینه آییرمیشدیر. محمد امین بئی بو یؤنتمی؛ اوسته لیک بوتون یازیلاریندا دا قوُللانمیشدیر. او ایسلام-تورک-دوغو قونولارینی اله آلاریکن ده، بو یؤنتمی گؤز اؤنونه آلمیشدیر. اؤرنه گین محمد امین بئیه گؤره: آذربایجان (گنل لیکله تورکلرین) کولتورو تورک کولتورودور. تورکلردن قونوشاریکن:«تورک ایله آذربایجان |
اؤزل اولاراق باي بک اؤچون حاضيرلانيب. بوُ یازی ایلک کئز؛ آلمانیا-نین کؤلن بیلیم یوُردو-ندا، محمد امین بئی رسولزاده آدینا گئچیریلن سئمیناردا، قونوشما(معروضه) اولاراق سوُنولموش، سونرا ایسه گؤزدن گئچیره له رک، «گونآز»دا (گؤن آذ تي.وي) دا یوُرتداشلاریمیزلا پایلاشیلمیشدیر. سولئیمان اوغلو
محمد امین بئی رسولزاده(۱۸۸۴-۱۹۵۵) یالنیزجا سیاست؛ تاریخ، قازئته جیلیک آلانیندا دئگیل ده، دیل، یازین(ادبیات)، اوُزلوق(صنعت)، کولتور ایله دوشونجه آلانیندا دا، اولدوقجا اؤنملی، اؤزل بیر یئری اولان، چاغداش آذربایجان اوُلوسونون یئتیشدیردیگی ائندر(آز گؤرونموش/نادیر) دوشونور(متفکر)لردن بیری دیر. هر بیر کیمسه؛ اونون بیر-ایکی یازی سینی اوخوموش اولسا بیله، سؤیله دیکلریمین نه دئنلی گرچکلره اوُیغون اوُلدوغونو اونایلایاجاغینی سانیرام.
اؤرنه گین ۱۹۱۲لرده یازدیغی «ایران تورکلری» آدلی یازی سیندا؛ ایران تورکلری، آیریجا چاغداش ایران تاریخی (ناصرالدین شاه دؤنه میندن مشروطیت دئوریمینه دک) اوزه رینده یازیلمیش، ان اؤنملی تاریخسل، یانسیز(طرفسیز)، بیلیمسل یازیلاردان ساییلیر. محمد امین بئی-ین آدی آنیلان بوُ کیچیجیک یاپیتی، دوغرودان دا، ایران تورکلری نین چاغداش تاریخینی اؤگرنمک اوچون، ایلک «گووه نیلیر» یازیلارداندیر. آشاغی-یوُقاری دوقسان ییل بوندان اؤنجه یازیلدیغینا قارشین(رغمن)؛ ایندی ده کندی تاریخسل-بیلیمسل دگرلرینی قوروماقدادیر. نیته کیم محمد امین بئی-ین؛ «ایران تورکلری» آدی آلتیندا، ایران تورکلری نین او گونکو گرچک توپلومسال-سیاسال-کولتورئل دوُروملارینی اولدوغو گیبی یانسیتمایا چالیشاراق، ایران تورکلری نین تاریخینه گرچکجی-الشدیرئل، بیلیمسل، چاغداش بیر یؤنتم(مئتود)له یاناشیر. بوندان دولایی آدینی چکدیگیم یازیدا؛ محمد امین بئی گؤردوکلرینی، اوخودوقلارینی، یؤنتمسل(مئتودیک) اولاراق، بیلیمسل تمللر اوزه رینده قوُرماغی بئجرمیشدیر. آیریجا محمد امین بئی؛ بیر قازئته جی اولمادان اؤنجه (باق! «ایران مکتوبلارینا»)، چاغداش بیر دوشونور-الشدیرمن اولاراق، آراشدیردیغی قونولارین درین لیگینه وارمیش بیر بیلگین(عالیم)دیر.
او؛ یاناشدیغی، اله آلدیغی قونولاری دریندن تانیمیش، اوگونکو تورکچه سینه گؤره(یئنی عوثمانلیجا) آچیق؛ آخیجی بیر دیل ایله اوخوجولارینا ایله تمگی ده بئجرمیشدیر. محمد امین بئی؛ یالنیزجا آنادیلی اولان تورکچه یی دئگیل ده، فارسجا دا بیله، کندینه اؤزگو(خاص)، اؤزه ل، یئنی بیر بیچئم(اوسلوب) اولوشدوروراراق، فارس دیلینه، اؤزللیکله قازئته جیلیک آلانیندا، یئنی، یازینسال(ادبی) بیر بیچئم قازاندیرمیشدیر. تورک دوشمانی اولان شووئنیست فارس شاعیری؛ «ملک الشعرا بهار»، یئنی یازی بیچئمینی، محمد امین بئی-دن اؤگره ندیگینی، سؤیلر. ایران-ین اونلو(مشهور) سیاستچیسی سید حسن تقی زاده- ده اونو اخلاقسال، بیلیمسل باخیمدان گؤکلره قالدیریپ:« محمد امین بئی آذربایجانلی بیر یالواچ/یالاواچ(پیغمبر) دیر. او آذربایجان اوُلوسونون گله جک گاندی-سی دیر. بؤیله بیر اوغولو(شخصیتی) اولان اوُلوس، موُتلو بیر اوُلوس دور» دئدیگیینده هئچ ده یانیلمامیشدیر.
بورادا منیم اوزه ریمه دوشموش؛ محمد امین بئی رسولزاده-نین آذربایجان یازین(ادبیات)ی تاریخی؛ تورک-آذربایجان کولتورو ایله اوُیغارلیغی(مدنیت) اوزه رینده کی دوشونجه لرینه، اولدوقجا قیسا بیر بیچیمده آیدینلیق گتیرمکدیر:
محمد این بگین یازی(ادبیات) ایله اوُزلوق(صنعت) آراشدیرمالاریندا یؤنتم:
محمد امین بئی؛ دئنه مه-یازیلاریندا، یازین(ادبیات) ایله اوُزلوق(صنعت) ندیر؟ گیبی قارماشیق(کومپلئکس/مرکب)، تارتیشیلاسی، چتین بیر سورویو یانیتلامادان، یازین(ادبیات)، ایله اوُزلوقون(صنعتیتن) هانگی دوُروم ایله اورتامدا اولوشدوغونون کؤکلرینی آراماغا قالقار باشلیجا. بوُ قونولاری ایسه؛ گنل اولاراق «کولتور»(Culture) آدی آلتیندا اله آلاراق:«بوتون کولتورلر اوچ بؤیوک ائتکن(عامیل/فاکتور)ین قارشیلیقلی ائتکیلریندن دوغارلار، دئر:
۱-جوغرافی ائتکن (وطن)
۲-ائتنوگرافیک ائتکن (میللت)
۳ –تینسل(معنوی) ائتکن(مدنیت).
(«آذربایجان کولتور گله نکلری»ص۹).
بو اولدوقجا قیسا تانیم(تعریف)دا؛ محمد امین بئی چوق درین، اؤنملی بیر یؤنتم ایله یاناشمیشدیر کولتور گیبی قارماشیق، چتین قونویا. او ایلک اؤنجه -مودئرن دوشونورلر گیبی- «کولتور» ایله «اوُیغارلیق» قاوراملارینی بیر-بیریندن تیتیزجه سینه آییرمیشدیر. محمد امین بئی بو یؤنتمی؛ اوسته لیک بوتون یازیلاریندا دا قوُللانمیشدیر. او ایسلام-تورک-دوغو قونولارینی اله آلاریکن ده، بو یؤنتمی گؤز اؤنونه آلمیشدیر. اؤرنه گین محمد امین بئیه گؤره: آذربایجان (گنل لیکله تورکلرین) کولتورو تورک کولتورودور. تورکلردن قونوشاریکن:«تورک ایله آذربایجان تورکلری کولتوروندن قونوشمالی ییز، ایسلام کولتوروندن دئگیل ده». ایلک کئز اولاراق؛ محمد امین بئی «آچیق سؤز» درگیسینده بو اؤنملی قونویو، او دؤنمده یایغین اولان «امتجی/امتجیلیک» قاورامی اؤنونده اورتایا آتمیشدیر. آیریجا اونون بو اؤنملی دوشونجه سی؛ سونرالار بوتون تورک ائوره نینی دریندن ائتکی له میش، باشقا تورک دوشونورلری اوچون ده یول گؤستریجی، قیلاووز اولموشدور. سورکلی «ایسلام مدنییتی»ندن قونوشولان بیر دؤنمده؛ محمد امین بئی-ین «کولتور» قاورامینی «اوُیغارلیق(مدنیت)» قاورامیندان آییرماسی، کولتورو اوُیغارلیقدان اوستون توُتماسی، «اوُیغارلیق، کولتورون اوچونجو ائتکه نی(عامیلی) دیر» دئمه سی، اوگونکو دوشونجه اورتامیندا گرچک بیر «دئوریم» اولاراق دگرلندیریلمه لیدیر. اونون بو یئنی دوشونجه سی، گرچک تورک کولتورونون اوزه چیقماسی، ایسلام اوُیغارلیغیندان آییریلماسی گیبی اولدوقجا اؤنملی، کرکلی بیر قونویو دا، تورک ائوره نینده گونده مه گتیریلمه سی نین ندنی اولدو.
«کولتور» سؤزجوگو؛ باتی دیللرینده اؤزه ن(اعتنا/اهتمام) گؤسترمک آنلامینا گلن لاتینجه «Colere» دئییمیندن تؤره ین لاتینجه «تاریم=زراعت» آنلامینا گلن «Cultura»(اکمک، بئجرمک، یایماق آنلامیندا) کؤکوندن قایناقلانان، چوقونلوقلا: بیر توپلومون دوُیوش ایله دوشون(ایده/فیکیر)و بیرلیگینی ساغلایان دگرلرین بوتونو اولاراق تانیملانیر. قونوشما دیلینده قوُللانیلان آنلامی دا بودور. بو آنلام گله نک، گؤره نک، دوشونو ایله اوُزلوق(صنعت) دگرلری گیبی بیر توپلومون بوتون دگرلرینی قاپسار» (باق! «فلسفه آنسیکلوپئدیسی» ج۳، اورهان خنجرلی اوغلو). بوُ گونکو آنلامدا ایسه؛ اولدوقجا گنچ، یئنی بیر قاورام اولاراق، ایلک اؤنجه: اینسان توپلوملارینی قونو اولاراق اله آلینماسی ایله ۱۷۵۰لرده آلمان دیلینده قوُللانیلماغا باشلار. بوُ تاریخدن اؤنجه «Civilisation» (لاتینجه=Civis-Civitas)؛ کولتور آنلامیندا دا ایشله نیردی. بوُ قوُللانیم ایگیرمنجی یوزییلین اورتالارینا دک ده سورموشدور آشاغی-یوُقاری.
«سیویلیزاسیون(اوُیغارلیق)» ایسه؛ توپلومسال گلیشمه ایله ائگیتیم(تربیه) آنلامیندا ایدی باشلیجا. باشقا بیر دئییشله؛ گلیشمیش، اؤرگوت(تشکیلات)لشمیش بیر دئوله تی، گلیشمیش (یا دا آز گلیشمیش) کؤچری ائل-اویماق یاسالاری ایله گله نکلرینه دایانان بیر توپلوم (یا دا توپلولوق) اؤنونه قویماقدا ایدی. آیریجا؛ کلاسیک لاتینجه ده اوُیغارلیق سؤزجوگونون بوُلونمادیغی اوچون، «یئنیدن دوغوش=رؤنئسانس» دؤنه مینده، فرانسیزجانین «Civiliser»(اوُیغارلاشدیرماق) ائیلم(فعل)یندن یاپیلدیغی سانیلیر. باشلیجا شهرلی اینسانلارین «داورانشلارینا بورونمک، اوُیغارلاشماق دئمک» ایدی. هر ایکی سؤزجوگون ده کؤکو؛ گلیشمه، ائگیتیم، اولغونلاشما ایله یئتیشکین لیگه دوغرو یؤنه لمک دیر.
کولتور قاورامی نین ۱۸۷۱ده؛ ایلک بیلیمسل تانیملاماسینی یاپان اینگلیس اینسان بیلیمجی(آنتروپولوک)، سیر ائدوارد برانئت تایلور(Tyler Sir Edward Brunett۱۸۳۲-۱۹۱۷)، اوُیغارلیق ایله کولتور قاوراملارینی بیر-بیریندن آییران ایلک دوشونوردور. تایلور-دن اؤنجه؛ فون هُومبولد(von Humboldt)، سونرالار ایسه لیپئرت(Lippert) ایله بارت(Barth) دا بو یؤنده چالیشمیشلاردیر.آلمانیانین کولتور فلسفه جیسی اوسوالد شپینگلئر(۱۸۸۰Oswald Spengler-۱۹۳۶)له؛ کولتور باشقا، یئنی بیر قاورام دا قازانمیشدیر : «اوُیغارلیق یئتیشکین، اولغون کولتورلرین ان سون آشاماسی اولاراق، داشیل(فوسیل)لاشمیش، یاشلانمیش، سولموش، یاراتیجی سیزلیق بیر دؤنه مه آیاق باسماسی» دیر. دئمک؛ اوُیغارلیق گئچمیشه ایلیشکین، چورومکده اولان بیر قاورام، کولتورو ایسه، دیری-جانلی بیر وارلیق اولاراق اورتایا قویولوپ، کولتورون اوستونلوگو وورغولانیر. شپینگلئر-ین دوشونجه لری آلمانیا-دا گنیش بیر چاپدا یاییمللانمیش، اوگونکو آلمان دوشونجه اورتامینی دریندن ائتکی له میشدیر. شپینگلئر-ی الشدیرن آلفئرد وئبئر(Alfred Weber)؛ اوُیغارلیغی بیر توپلومون صنایعسل، سوموت(کنکرئت) ائتکین لیکلری، کولتورو ایسه، آنسال(ذهنسل) ائتکین لیکلر(فلسفه، یازین، اوُزلوق…) اولاراق، دگرلندیردی.
محمد امین بئی-ین کولتور ایله اوُیغارلیق آنلاییشی ایسه؛ شپینگلئر-ین دوشونجه لرینه اولدوقجا یاخین دیر. آیریجا گونوموزده «کولتور» قاورامی چئشیتلی یؤنلردن تانیملاناراق؛ یوزلرجه تانیم اورتایا قونولموشدور. بورادا آیرینتیلارا(دئتایلارا) گیرمه دن بیر نئچه گنل تانیمی گؤزدن گئچیره لیم:
۱-«کولتور؛ اینسانلارین گئچمیشیندن قالمیش، ایندیلیکلرینده دیری، ائتکین(فعال/آکتیو) اولان، گله جکلرینی اولوشدوراجاق بیر ائتکن(عامیل/فاکتور) دیر.
۲-کولتور؛ بیر اوُلوسون یاشام(حایات) نئجه لیگی اولاراق، بیر توپلوم، توپلولوق(اجماع/کومونیته)، آیریجا او اوُلوسون دا یاشام بیچیمینی سرگیله ین بیر وارلیق دیر.
۳- کولتور سویوت(مجرد) بیر قاورام دیر. داورانیشلارین درین سئزیش(فراست)یندین دوغار.
۴-کولتور بیر اینسان؛ یا دا بیر اوُلوسون داورانیشلاریندان باشقا بیر شئی دئگیلدیر. آیریجا اینسانلارین بیر-بیریلرییله ایلیشکیلری ده، کولتور آلانینا گیرر.
نیته کیم هر بیر کولتور؛ اینسان یاشامی نین بیر بیچیمی دیر».
کولتورون ان گؤزل، قاپساملی تانیمینی پروفئسور سئدات وئییس؛(«بوُِدون بیلیم تئریملری سؤزلوگو»نده) یاپمیشدیر:«بیر بوُدونون یا دا توپلومون اؤزدئکسل(مادی)-تینسل(معنوی) آلانلاردا اولوشدوردوغو اورون(محصول)لرین تومو اولاراق: یییه جک، گییه جک، باریناق، قوروناق گیبی تمل گرکسینم (احتیاج)لرین الده ائدیلمه سی ایچین قوُللانیلان، هر تورلو آراچ-گره چ(ملزه مه)، اوُیغولانان آیغیت-تئکینکلر، دوشونجه لر، بئجه ریلر، اینانچلار، گله نکسل، دینسل، توپلومسال، سیاسال دوزه ن(نیظام) ایله قوُروملار، دوشونجه، دوُیوش، توُتوم(ایحتراص)، داورانیش ایله یاشام بیچیملری نین بوتونو» کولتور آدلاندیرماق اولور.
کولتورون باشلیجا ان اؤنملی اؤگه(عنصر)سی «دیل» دیر. کولتورو باشقالارینا، گله جک قوُشاق(نسیل)لارا یالنیزجا دیل آراجییلا اوُلاشدیریریز. اؤزللیکله مودئرن دیل بیلیمجی لیکدن سونرا؛ دیل قاورامی، مودئرن فلسفه ده اولدوقجا اؤنملی، اؤزه ل آیریجالیق لی بیر یئر آلاراق، بوتون توپلومسال، دوشونسل، تینسل بیلیملرین ده باش کؤشه سینه اوتوردولموش، اینسان دوشونجه سی نین دوشونجه سی اولاراق، دگرلندیریلمیشدیر. نیته کیم دیلدیر: ائوره نین سینیرلارینی(سرحد) بلیره ن، بیر دیلی قاوراماق، بیر یاشامی قاوراماق دئمکدیر»(ویتگئنشتاین). محمد امین بئی اوچون ده «دیل»: میللتین هامیسینی تشکیل ائتمه سه ده؛ یوزده دوقسانینی اولوشدوران بؤیوک بیر ائتکن(عامیل)دیر. بیر میللتی یوق ائتمک ایچین؛ اونون دیلینی یوق ائتمک گرکیر… چونکو دیل بیر نقطه-ی نظردن(آچیدان) همن میللت دئمکدیر». (باق! «میللی دیریلیک» محمد امین بئی، «دیریلیک درگیسی ۱۹۱۴ اوکتوبر آیی، سایی۶» «تورانین بیر ائلی وار، و یالنیر بیر دیلی» آیبنیز کنگرلی، باکی ۲۰۰۶ ص۶۳)
باشقا بیر یازی سیندا(«دیل ایجتماعی بیر عامیل» باشلیقلی) :دیلسیز بیر میللت اولمادیغی گیبی؛ میللت سیز بیر دیل ده اولا بیلمز… دیل میللت ایله بیرلیکده دوغار، اونونلا بیرلیکده یاشار، گلیشر(ترقی ائدر). دیل؛ دیندن داها گوجلو بیر بیرلیک ائتکه نی(عامل اتحاد) و میللتین ان دوغرو بیر تمثیلجیسی اولدوغو گیبی، میللتلرین بیریجیک(یگانه) گلیشمه آراجی دیر دا. بیر میللتی گلیشدیرمک، اوجالتماق، ایره لیجی قیلماق ایچین دینیندن دئگیل، دیللرینی قوُللانماق گرکیر… نهایت دین شخصی و ویجدانی بیر امر اولاراق» آلغیلانمالی دیر (آنیلان قایناق ص۶۸).
یازین (ادبیات) ایله اوُزلوق (صنعت) کولتور اولاراق:
یوقاریدا سؤیله دیگیم اوزه ره؛ محمد امین بئی دیل، یازین، اوُزلوق، فلسفه گیبی تینسل-توپلومسال-دوشونسل ائتکین لیکلری، کولتور اولاراق اله آلار. اوُیغارلیغی، کولتورون بیر پارچاسی، «اوچونجو ائتکن(عامیل)ی» سایار. محمد امین بئیه گؤره؛ ایسلام سونراسی تورکلرین اوُیغارلیغی، ایسلام اوُیغارلیغی دیر. تورکلر باشقا موسلومان اوُلوسلارلا بیرلیکده؛ اورتاق، بای(زنگین) بیر اوُیغارلیق یاراتمیشلاردیر:«دینلری، دیللری ویا تاریخی یازغیلاری(تقدیرلری)، آرا-سیرا جوغرافی موقعلری بیر اولان اوُلوسلار، اورتاق بیر اوُیغارلیق یاراتارلار. بعضن ایکی آیری سویدان اولان اوُیغارلیقلارین اورتاق لیغی او قده ر سیقی اولورکی، اولوشوندا داها دوغروسو، ایکی اؤرنه گی مئیدانا گلیر…». «تورکلوک؛ عربلیک، فارسلیق اورتاق بیر اوُیغارلیق کومه سی مئیدانا گتیرمیشدیر. بیر مسیحی اوُیغارلیغی اولدوغو اوزه ره –بونا آوروپا اوُیغارلیغی دا دئییرلر.- ایسلام اوُیغارلیغینا، دوغو(شرق) اوُیغارلیغی دا دئییرلر».
آنجاق محمد امین بئی رسولزاده اوچون؛ کولتور یا دا «اوُلوسال(میللی) اوُیغارلیق» باشقادیر. بو قاورام؛ یالنیزجا «یوُرت=وطن» ایله «اوُلوس=میللت» قاوراملاریندان دوغار. او اونلو(مشهور) «من عرف نفسه؛ فقد عرف ربه»(کندینی بیلن، تانری سینی دا بیلیر) حدیثی دگیشه رک: «من عرف نفسه؛ فقد عرف میلتهُ» گیبی اولدوقجا اؤنملی بیر ساو(تئز)ی اورتایا آتیر. (باق! «عصریمیزین سیاووشو»، باکی، ص۳۱).
تورکلر موسلومان اولدوقلاریندان بری؛ ایسلام دینینی بیله تورکله شدیرمگه چالیشمیشلاردیر. اؤرنه گین بو چابالاری احمد یسوی(تورکوستان خوجاسی)، نسیمی، یونوس ائوره، حاجی بکتاش ولی، ختایی ده آچیقجاسینا گؤرمک اولور. بو ایسلام آنلاییشینی، آرتیق «تورک ایسلامی» آدلاندیرماق گرکیر. آیریجا تورک ایسلام آنلاییشی آچیق، لاییک، خوش گؤرو(تولئرانس)لوگو آماچلایان بیر چئشیت ایسلام اولماغا دوغرو آددیملاماقدادیر.
تورک اوُلوسونون آنجاق؛ وارلیغی نین ان اؤنملی اؤگه سی اونون کولتورودور. بو کولتور ایسه؛ اونون «دیل»، «ائتنیک ذهنییت=بوُدونسال آنلاییش»، «قاموسال تین(کولئکتیو روح) (یا دا بوُدونسال تین=Volksgeist)یندن قایناقلاناراق، کولتورئل-ژئنئتیک بیر یول ایله قوشاق(نسل)دان قوُشاغا اوُلاشماقدادیر. شو اوُلاشیم آراجی ایسه؛ دیلدیر: «دیلی، دینی، اخلاقی، تاریخی، گله نگی بیر اولان خالق، اوُلوسال(میللی) بیر اوُیغارلیق یارادیر» دئر محمد امین بئی. او بو یؤنتمله دیل؛ یازین(ادبیات) ایله اوُزلوق(صنعت) قاوراملارینا یاناشاراق، یازین ایله اوُزلوق، بیر اوُلوسون تینسل(معنوی) وارلیغی دیر، دئر.
آذربایجان یارینینا گلینجه: فولکلور ایله یازینینی (ادبیاتینی) دا بیر-بیریندن آییراراق یازیر: کلاسیک تورک ادبیاتی نین دوغدوغو دؤنه مده، آذربایجان یئنیدن کندی گله نگینه اوُیغون بؤیوک بیر کولتور یئته نگی گؤستریر. بو یئته نک(استعداد/قابلیت) آذربایجان-ین گوجلو بیر خالق ادبیاتینا مالیک اولماسییلا اوُیوشماقدادیر». فولکلور کولتوروموزدن؛ دده قورقوت، کؤراوغلو، شاه ایسماعیل، اصلی ایله کرم، عاشیق غریپ-دن اؤرنکلر سوُناراق: بو گیبی دستانلارین ساز چالغی لارییلا بیرلیکده سؤیله نیشلرینده، آذربایجانا اؤزگو(مخصوص/خاص) بیر اؤزللیک واردیر». باشقا بیر یازیسیندا دا: بیر کره تورک دستانلاری قهرمانلیق و فداکارلیق اؤرنکلری ایله دولودور. سونرا بورادا کی دینی، فلسفی حرکتلرین اولاغان اوستو(خارق العاده) تیپلر وئردیگینه شاهیدیز» دییه یازیر. (آذربایجان کولتور گله نکلری، ص۱۳، آنکارا).
بو اؤرنکلر آذربایجان تورکلری نین تاریخسل-دوشونسل «اوُلوسال آنلاییشلاری»نی یارادیر. نسیمی یه گلینجه، دریسینی دیری-دیری سویسالار دا:
زاهیدین بیر بارماغین کسسن دؤنر حاقدان قاچار
گؤر بو گرچک عاشیغی سرپا سویارلار آغریماز
جانینی ترک ائیله کیم؛ بو یولدا جانان بولاسان
هرکیم جان وئردی بو یولدا؛ بوُلدو اول جانانه یی
محمد امین بئی؛ نسیمی بو جهنم عذابینا بیر آه ائتمه دن قاتلاندی. اؤلومو؛ اولاغان اوستو بیر ییگیت لیکله قارشیلادی. دییه: «تاریخسل جوغرافیا شرطلرینه گؤره؛ آذربایجان دوغو ایسلام اوُیغارلیغی توپلومونا داخیل(اولسا بیله) بورادا او ساده بیر اوبژه اولماقلا قالماز، موسلومان کولتورونون بوتون صحیفه لرینده، آذربایجانلی نین اوینادیغی اوبژئکتیو رول دا بؤیوک اولوبدور» یازار. آذربایجان یازین؛ اوُزلوق، دوشونجه تاریخینی اله آلان محمد امین بئی، آذربایجان فیلولوگ، فلسفه جی، دیلچی، موسیقیچی، رسام(مینیاتورجو)، خطاط، یاپیغچی(معمار)، طبیب، یازار، شاعیرلریندن بیره ر اؤرنک گؤستره رک، آذربایجان رساملیق ایله خطاطلیق اوُزلوغونو اله آلیر: «ایلخانلیلار زامانیندا؛ اؤنجه چین لیلرله اوُیغورلارین الینده بوُلونان بو ایش، سونرالار تامامییله آذربایجانلیلارا گئچمیش، شاه ایسماعیل ختایی دؤنه مینده، صفوی ساراییندا مشهور اولان تبریز اوخولو تاسیس اولونموشدور. آیریجا آذربایجان خالیلاری نین دئسنلری بوتون دونیاجا بللی دیر. بو گؤزل خالچالاردان بیری اونبئش(۱۵)ونجو یوزییل هولاندا رسامی، هانس مئلینگ(Hand Memling)ین بویادیغی «چوجوق ایله مریم» (Maria mit den kinde) تابلوسوندا تثبیت اولونموشدور. صنعتچی مریم-ین آیاغی آلتینا آذربایجان خالچالاریندان بیرینی سرمیشدیر» («آذربایجان کولتور گله نکلری»ص۱۸-۱۹، آنکارا)
آذربایجان کلاسیک (داها دوغروسو دیوان) یازینینا گلدیکجه؛ دیوان یازینینی (۱۳. یوزییلدن باشلایاراق، ۱۹.-نجو یوزییلارا دک) «گله نکسل کولتور» آدلاندیراراق، اینجه له ین محمد امین بئی، میرزه فتحعلی-دن سونراکی یازینی «یئنی ادبیات» اولاراق دگرلندیریر. بو یازین(ادبیات) تور(ژانر/نوع)و؛ باتی یازینی، اؤزللیکله فرانسیز رومانتیزمی آخیمی نین ائتکیسی ایله یارانمیش، «میللی اوُیانیش ادبیاتی»نی آذربایجاندا یاراتمیشدیر. محمد امین بئیه گؤره؛ آذربایجان یازینیندا ایسه، اوچونجو دؤنه م ۱۹۲۰لردن سونرا باشلار. بو تور(ژانر/نوع) یازینی ۱۹۵۰لره دک ایرده له مگه قویولان محمد امین بئی، بو دؤنه می ده ایکی یئره بؤلور: ۱- ۱۹۲۰لردن ۱۹۳۷لره. ۲-۱۹۳۷ دن ۱۹۵۰لره دک.
بولشئویک روُسلارین قانلی باسقیسی آلتیندا یارانان بوُ یازین تورو؛ محمد امین بئی-ین دئدیگینه گؤره، «میللت چیلیک(تورکجولوک) ایله بولشئویزم آراسیندا گئدن کسکین بیر ساواش ایله موجادیله نین سونوجودور. ۱۹۲۰لردن اعتیبارن باشلایاراق، ۱۹۳۷لره دک دوُرماقسیزین سورن بو ساواش، بولشئویزمین قازانجی ایله سونوچلانیر. بولشئویکلرین اؤنجه لر قبول ائتدیکلری «فورماجا میللی؛ مضمونجا کومونیست»، آرتیق ۱۹۳۷لردن سونرا «فورماجا کومونیست؛ مضمونجا کومونیست»لشیر. بو دا؛ آذربایجان ادبیات، دوشونجه و صنعت تاریخی نین فاجیعه سی نین باشلاماسی دئمکدیر». محمد امین بئی رسولزاده-یه گؤره: «بولشئویکلر بو ساواشی قازانماق ایچین، ایکی یؤنته می قوُللانیرلار:
۱-یازار-شاعیرلریمیزی پان تورکیست؛ موُساواتچی و میللتچی سوُچو ایله سوُچلاماق (اؤرنه گین: حوسئین جاوید، احمد جاواد، جعفر جبارلی، شاییق، موشفیق…) و اونلارا دیوان توُتماق (داها دوغروسو شاعیر-یازار-دوشونورلریمیزی «سوی قیریم»ا اوُغراتماق).
۲-ایکینجیسی ایسه؛ دوُرماقسیزین گلیشمه ده، گنیشله مه ده اولان آذربایجان تورکچه سینی، چئشیتلی یوللارلا روُسلاشدیرماق. روُسلارین و اونلارین یئرلی کؤله لری نین شو چابالارینی؛ شؤیله آچیقلار محمد امین بئی: بیر یاندا سوویت لشدیرمه؛ یعنی روُسلاشدیرما سیاسه تین پارتیزانلاری، اوبیر یاندان اوُیغارلیغین میللی و تورک اؤزللیکلری نین دوام ائتدیریلمه سی و تکمیل لشدیریلمه طرفدارلاری، یوز-یوزه گلدیلر. بو ایکی زومره(کسیم)نین بیر-بیرینی رد و اینکار ائدن اساسلی مودیعالاری ۱۹۳۷-نجی ییلدا، باکی-دا گئچیریلن «الیفبا و تئرمینولوژی» کونفرانسیندا، اؤز ایفاده و فورمولونو بوُلدو.
بو کونفرانسدا؛ روُسوفیللر مطلق بیر سوویت لشدیرمه مقصدی ایله بوُنلاری ایسته ییرلردیر:
۱- بین الملل تئرمینلر اصلینده اولدوغو گیبی دئگیل؛ یالنیزجا روُسلاردا اولدوغو شکیلده قوُللانیلمالیدیر.
۲- روُسجادان تئرمینلری چئویرمه دن؛ اولدوغو گیبی(عینی ایله) قوروماق گرکیر.
۳- باشقا تورک دیللریندن سؤزلر آلینمامالیدیر.
۴- عربجه دن، فارسجادان و عوثمانلیجادان آلینان سؤزلر، آینی آنلامی وئرن روُس سؤزلری ایله دگیشمه لیدیر.
بوُنا قارشی اولاراق؛ تورکچولر بوُنلاری ایسته ییرلردیر:
۱- تئرمینلر تورک لشدیریلمه لیدیر.
۲- آذربایجان-ین روُسلاشدیریلماسی ایله سونوچلانان سوویت لشمه یه مئیدان وئریلمه مه لیدیر.
۳- اورتوگرافیا مسله سینده، عموم ادبی اساسلارا دایانمالی و آینی زاماندا مومکون اولدوغو قده ر، باشقا تورک دیللری ایله اولان اورتاق اؤزللیکلری قوروماغا چالیشماق گرکیر»(باق! «آذربایجان ادبی دیلی تاریخی» ص۹۸).
آیریجا روُسوفیللره گؤره: ادبی دیلین(موساوات دؤنه مینده کی رسمی دئولت دیلی)؛ ایشجی خالغین آنلایاجاغی بیر سویه یه ائنمه سی گرکیر. بو قوُرال روُس دیلیندن باشقا، بوتون دیللر ایچین گئچرلیدیر. بو شوعارلاری بوسبون گرچک لشدیرن روُسوفیللر: «هر شئیی بؤیوک روُس خالغی ایله بیرلشدیرمک»؛ سؤمورگه جی سیاست سونوجوندا، ۱۹۳۹دان باشلایاراق آذربایجان کولتورونو «فورماجا دا روسلاشدیریلماسینا گؤتوردو. آذربایجان یازی سینی آوروپا-لاتین الیفباسیندان کیریل-روُس الیفباسینا گئچیردی» (آنیلان قایناق ص۹۹).
گؤروندوگو گیبی محمد امین بئی؛ روُسلاشدیریلمانین ایلک آددیملارینی، آذربایجان تورکچه سی نین روُسلاشدیریلماسی ایله آچیقلاماغا چالیشمیشدیر. دیلین روُسلاشدیریلماسی-سویت لشدیریلمه سی ایله؛ آرتیق آذربایجان تورک اینسانی نین دوشونجه، داورانیش، ائورن گؤروشو ایله تینسل یاشاییشی دا روُسلاشاراق، حوسئین جاوید، احمد جاواد، میکاییل موشفیق، جعفر جبارلی-نین یوکسک، اؤزگون تورکچه سی اؤنونده «آذربایجانجا» آدلاندیریلمیش بایاغی، گولونچ، قارما(قاریشیق)، یاری عربچه(عوثمانلیجا)، یاری روُسچا(یونانجا، لاتینجه، فرانسیزجا…)، کیملیک سیز-سایریلیقلی (خسته لیکلی) بیر «دیلجیک» اورتایا چیقاریلیر:
…پرنسیپ اعتباری ایله غیر میللی ادراکین؛ میللی دیلی کیفیتی ایله علاقه لنمیش تمامییله طبیعی پروسئسدیر… ۱۶-نجی عصردن اعتبارن مستقل علمی اوسلوبون فورمالاشماسی گئدیشینده همین دیللرین اینتئلئکتوآل پاتانسییالی دا ایشتراکی ائدیر. عینی زاماندا علمی اوسلوبلارا نسبتن غیر دئموکراتیک لشیر. چونکو حقیقتن علمی اونسیت، عمومیتله اونسیتین غیر دئموکراتیک ساحه سیدیر. بونونلا بئله ۱۷-۱۸نجی عصرلرده، آذربایجان ادبی دیلی نین علمی اوسلوبونون فورمالاشماسینی اونون دئموکراتیک لشمه سی مشایعت ائدیر. موشاهیده لر گؤستریرکی علمی اوسلوب بعضی حاللاردا پوبلیسیست اوسلوبا یاخینلاشیر… علمی اوسلوبون دیلی رولونو اجتماعی یاخود هومانیتار علملر و تئخنیکی یاخود دقیق علملرله فرقلندیرمک مومکون اولور. ص۲۳۶. بعضی تدقیقاتلاردا بو انتباه ائپوخاسی آدلانیر. و تفکر طرزی نین مناسبتی دیر. ۱۷-۱۸-نجی عصرلردن ادبی-بدیعی دیلین فونکسیونال-ادراکی مضمونونو واقیف-ه قدر اوپتیمال عکس ائتدیرن ایکینجی بیر صنتعتکار تصور ائتمک چتیندیر. شاعیرین بیر خیدمتی ده اوندان عیبارتدیرکی او سؤزو ائتنوگرافیک-معیشت طبیعی لیگیندن چیخارمادان اوبرازلاشدیریر»(«آذربایجان ادبی دیلی تاریخی»،ص۲۵۳، پروفئسور نظامی خودیف، تهران ۱۳۷۷).
محمد امین بئی رسولزاده-نین؛ آذربایجان یازینی(ادبیاتی) اوزه رینده یازدیغی دئنه مه لر، اونون نه دئنلی(قده ر) آذربایجان کولتور، اوُزلوق، یازینینا دریندن تانیش اولدوغونون آچیق بیر گؤسترگه سی دیر. یازینیمیزین؛ هر بیر دؤنه مه ایلیشکین اولورسا اولسون، یؤنتمسل، بیلیمسل بیر باخیشلا اونا یاناشار، کندی دوشونسل، توپلومسال، تاریخسل آیریشدیرما(آنالیز)لارینی یاپار. اؤرنه گین؛ گونئی آذربایجان یارینی اوزه رینده یاپدیغی آیریشدیرما اولدوقجا ایلگینچ(ماراقلی)دیر. او؛ یازینیمیزین یالنیزجا بیر دینسل آغیت(مرثیه) یازینینا دؤنوشدوگونو یازاراق، گونئی-ین دیلی نین نئجه فارسجانین اینانیلماز باسقی-ائتکیسی آلتیندا ازیلمکده اولدوغونو ووُرغولاییر. (باق! «ایران تورکلری»، ایستانبول، ص۳۱دن سونرا)
محمد امین بئی؛ قوُزئی آذربایجان-ین بولشئویکلر دؤنه مینه گلدیکجه؛ ۱۹۲۰لردن ۱۹۵۰لره دک یازیلمیش یازینی(ادبیانی) دا، ایکی یئره بؤلر:۱-۱۹۲۰لردن ۱۹۳۷لره، ۱۹۳۹لاردان ۱۹۵۰لره دک. ایلک دؤنه مده باسقیلار دیزگه سل(سیستئماتیک) لشمه میش. بوتون باسقیلارا قارشین؛ حوسئین جاوید، جعفر جاببارلی، صابیر رحمان-ین بیر سیرا یازی-شعیرلری اورتایا چیقما اولاناغی بوُلموشدور، دئییر. ایکینجی دؤنه مده (۱۹۳۹دان سونرا) ایسه؛ دیزگه سل بیر سانسور ائگه من لیگی ایله بوسبوتون روُسلاشدیرما-سوویت لشدیرمه سیاستی اوُیغولانیر.
بیرینجی دؤنه م؛ شاعیر-یازارلارین یاپیتلارینی اله آلیپ-اینجه له ین محمد امین بئی، بو یازینی دا ایکی یئره بؤلور:
۱-توپلومسال، میللی یازین (بو شاعیرلردن اؤرنکلر سوُنار. بونلارین چوقو آلماز ایلدیریم، گول تکین گیبی سورگونده یاشایان شاعیرلردیر).
۲- ایکینجی ائگیلیم(مئیل) ایسه؛ بیره یسل(فردی/اندیویدوآل) یؤنتم ایله یازیلان یازین(ادبیات).
بو تور یازین اوزه رینده: «وفالی سریه، آیدین، اوختای، سئویل، اود گلینی، یاشار… گیبیلری، فردی(بیره یسل) بیر کاراکتئردیرلر. میللی موهاجیرت باسینیندا(مطبوعاتیندا)، آذربایجان-داکی ادبی جریانلاری یاخیندان ایزله ین یازارلاریمیزدان، میرزه بالا-نین بیر تقدیرینه(دگرلندیرمه سینه) گؤره، اندیویدوآلیزم و اونونلا بیرلیکده لیبئرالیزم، جعفر جاببارلی-نین بوتون اثرلرینده موجوتدور،» دییه یازیر. «آیریجا؛ سون زامانلاردا باکی-دا نشر اولونان ایکی جیلدلیک «آذربایجان ادبیات تاریخی» ده، جعفر جاببارلی-یی تحلیل ائدرکن، قهرمانلاری نین «فردیت چیلیگی و حتا آنارشیست لیکلر» اوزه رینده دوُرماقدادیر.» («چاغداش آذربایجان ادبیاتی» ص۱۹)
بیلیندیگی اوزه ره؛ ۱۹۳۴ دن سونرا، بوتون سوویت یازار-شاعیر-اوُزلوقجولاری اوچون «بوُیورتما-تاپشیرما» آدلاندیریلمیش، بیر یازین تورو ایله اوُزلوق قوُرامی(تئوریسی) یازیلیر. ستالین-گورکی-ژئدانئف اوچلوگونجه اوُیدورولموش، ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا «رئالیزم سوسیالیست(توپلومجو گرچک چیلیک)» آدییلا آنیلان، اورک بوُلاندیریجی، بایاغی شوُ بوُیورتما قوُراما گؤره؛ بوتون سوویتلر بیرلیگینده یاشایان یازار-شاعیر-اوُزلوقجولار، توپلومسال-گرچکچی بیر یؤنتم ایله یالنیزجا ایشچی ساواشیم(موجادیله)ی یانسیتان یازیلار یازمالی، اوُزلوقسال یاپیتلار یاپمالی دیرلار.
محمد امین بئی؛ جعفر جاببارلی-نین «اود گلینی» آدلی یاپیتینی اینجه له یرک، اونون اؤلوموندن اؤنجه، موسکووا دا توپلانان یازارلار قوُرولتاییندا سؤیله دیگی اؤنملی قونوشماسیندان بیر پارچاسینی آقتاراراق(نقل ائده رک) یازیر: »حقیقی صنعتچی و یازارین شانینه یاخیشمایان سوسیال ایسمارلاما« اصولونون، دئمک شاعیرلری حوکومت طرفیندن بللی قونولار اوزه رینه یازی یازدیرمایا مجبور توُتمایا، قارشی چیقار جعفر جاببارلی».
اولدوقجا آیدین بو اولغو(فاکت)؛ محمد امین بئی-ین یازین(ادبیات) ایله اوُزلوق(صنعت) اوزه رینده نه دئنلی(قده ر) چاغداشجاسینا دوشوندوگونون آچیق بیر گؤسترگه سی دیر. او بولشئویکلر، آیریجا اونلارین چوروک دوشونجه لرینی ایزله ین یئرلی کؤله لری نین، یازین ایله اوُزلوقو، خالقین (ایشجی صینیفی نین) قوُللوقجوسو اولاراق دگرلندیرنلر گیبی یاناشماز بو قونولارا. محمد امین بئی اوچون: شعیر؛ یازین، اوُزلوق اؤزگور(حر) وارلیقلار اولاراق چئشیتلی، تورلو-تورلو بیچیملرده اورتایا چیقابیلیر. گرچکجی، اوُلوسال، توپلومسال، سویوت(مجرد)، بیره یسل… یئتر کی یازین ایله اوُزلوق اولسون. بو گرچگی اونون جعفر جاببارلی اوزه رینه یاپدیغی آیریشدیرمالاردان آنلاماق اولور. بو اؤنملی قونودا دا؛ محمد امین بئی دوغرو دان دا چاغداش بیر یازین ایله اوُزلوق الشدیرمنی گیبی داورانیر. او یازارلار ایله اوُزلوقجولارا یول گؤستریپ-قیلاووزلوغا قالقماز. «بؤیله یازمالیسان؛ شؤیله یاپمالیسان» دییه اوُس(عقل) وئرمز. اوُزلوق یاپیتینی اولدوغو گیبی دگرلندیرر. توپلومسال، اوُلوسال شاعیرلری، توپلومسال-اوُلوسال آچیدان، بیره یسل(لیک) یؤنته مینی منیمسه میش یازار-شاعیرلری ایسه، کندی آچیلاریندان، «اؤن یارغی سیز» بیر اوُزلوق یاپیتینا یاناشماق، او یاپیتین آلغیلانماسی نین ایلک آددیمی دیر. محمد امین بئی بو قوُرالی سورکلی گؤز اؤنونه آلاراق، بوتون یازین ایله اوُزلوق اوزه رینده یاپدیغی آراشدیرمالاریندا کندینه قیلاووز ائدر.
سونوچ اولاراق؛ محمد امین بئی رسولزاده-نین یازین ایله اوُزلوق اوزه رینده کی دوشونجه لری –دوغال اولاراق- اونلو مودئرن یازین ایله اوُزلوق الشدیرمنلری بلانشو(M. Blanchot)، رولن بارت(R. Barthes)، ژرژ باتای(G. Bataille)، ریشار (J. P. Richard) گیبی، دئگیلدیر، اولامازدی دا. نیته کیم بو اولدوقجا مودئرن دوشونجه لر (یازین ایله اوُزلوق آلانیندا)؛ ۱۹۶۰لاردان سونرا اورتایا قونولموشدور. محمد امین بئی-ین یازین ایله اوُزلوق آراشدیرمالاری نین یؤنته مینی؛ «آکادئمیک» یؤنتم آدلاندیرماق اولور آشاغی-یوقاری.
آکادئمیک(بیلیم یوردو یؤنته می ده آدلانیر) یؤنتمده باشلیجا:
۱-شعیر، یازین، اوُزلوق، کولتور آلانینا آیید اولونور.
۲-ایلک اؤنجه یازار-اوُزلوقجونون یاشامسال، توپلومسال، تاریخسل کیشی لیگی(شخصیتی) گؤز اؤنونه آلینیر.
۳-یاشامدان متینه؛ متن اینجه لنمه سینه یؤنه لینیر.
بو اؤزللیکلرین هامی سینی؛ محمد امین بئی-ین یازین ایله اوُزلوق آراشدیرمالاریندا آچیقجاسینا گؤرمک اولور.
گؤروندوگو گیبی؛ محمد امین بئی کولتورو، دیری-جانلی، سورکلی یاشامین اورتاسیندا اولان بیر قاورام اولدوغو اوچون، یازین ایله اوُزلوق گیبی اؤنملی، آناتمل قاوراملاری بیله قاپساماقدادیر، دئر. او تورک اوُلوسونون؛ ایسلامی اوُیغارلیغی گئچمیشینه، تاریخه قاووشموشدور دئر. بو گون آذربایجان تورک اینسانی نین؛ کولتور ایله اوُیغارلیغی اونون «یوُرت=وطن» ایله «اوُلوس=میللت» قاورامی، ان اؤنملیسی ایسه؛ اونون «اوُلوسال دیلی» (گرچک کیملیگی) اوزه رینده قوُرولمالیدیر. مودئرن تورک ائوره نی(عالمی)؛ اؤزللیکله آذربایجان گنچلیگی، بو آناتمل قوُراللاری گؤز اؤنونه آلاراق، «تورکلشمه، مودئرنلشمه» تاساری(پروژه)سی اوُغروندا دوُرماقسیزین چالیشماقلا، قوُتلو اوُلوسال گؤره وینی ده یئرینه یئتیرمیش اولور.
محمد امین بئی-ین یاشامی، دوشونجه لری، ائتکین لیکلری، ساواشیملاری نین تومونو، اوچ ایلکه(پرنسیپ)ده اؤزتله مک اولور:
۱-اوُلوسچولوق(تورکچولوک)،
۲-باغیمسیزلیق(ایستقلال)،
۳-اؤزگورلوک(حریت).
آیریجا محمد امین بئی؛ بوتون وارلیغی ایله دوغرودان دا بو اوچ ایلکه نین سیمگه(سمبول)سینه دؤنوشموشدور. اونون؛ اوُلو حوسئین جاوید-دن آقتاردیغی(نقل ائتدیگی)، ایکی دیزه ایله سؤزلریمه سون وئریرم:
توُرانا قیلیچدان داها کسکین اوُلو قووت
یالنیز مدنیت؛ مدنیت، مدنیت…
(بورادا «مدنیت» سؤزجوگو؛ کولتور آنلامیندا قوُللانیلمیشدیر.)
ساغ اولون!
وار اولون!
، بیر میللتین سسی
پایلاش | پرینت
- تاپيلمادي
http://www.baybak.com
بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11007.baybak.com/1323.azr
یازینین اینترنت آدرسی
گوروش کاپانیبدی