- بای بک، بیر میللتین سسی - http://www.baybak.com -
دموکراتيک ادبیاتيميزين نثر آتاسي - ائلدار موغانلي
بای بک، آذربایجان | دوزگؤن, ۶-ي آغلارگؤلر , ۱۱۰۰۷ اینجی ایل, چولا ۱۰:۱۳ | تورکجه, مقاله
|
“قارتال” مجموعهسينده “حيات آجيليقلاريندان” عنوانلي حکايه، بلکه ده قوْجامان اديبين ان آغير گونلرينين بديعي ايفادهسي کيميدير. گنجعلي معلم بو حکايهده آغريلي- آجيلي گونلرده داياغي سايـيلان “حبيبه”خانيمين اؤلوم آنلاريلا برابر، قيرخينجي اوْن ايلليگين باشلانيش چاغلاريندا جمعیتدهکي اجتماعي دگرلرين پوْزولماسيني و پولون، حياتـين بوتون ساحهلرينده آت اوْيناتماسيني اوْخوجوسونا چاتديرا بيلميشدير. |
مقدمه
معاصر گونئي آذربايجان ادبیاتينين نثر قوْلو، قوْجامان يازيچيميز گنجعلي صباحينين آدي ایله باغليدير. آذربايجان ديلي و ادبیاتي اوزره آکادميک تحصيل آلديغي اوچون، ديل و ادبیاتين اينجهليکلريني و بديعي خصوصیتلريني دريندن بيلن، دوْغما خلقينين معنوي عالميني ياخشي تانييان، جمعیتين داخليندهکي قايدا- قانونلاري، اجتماعي و سیاسی مبارزهده اؤيرهنن قوْجامان اديب، اؤز دؤرو شرايطيني گؤسترن پارلاق نثر اثرلرينين مولفي اوْلموشدور. بو اثرلر، اجتماعي قورولوشون گئرچکليکلرينين شفاف بير بديعي گوزگوسو اوْلماقلا برابر، اجتماعي ايستهيين جوابي کيمي، اديبين صنعت يؤنونو قاباريق شکيلده نمایش ائتديره بيلميشدير.
اوستاد صباحي صنعتينين ان باشليجا سجيهسي، دؤرون ادبي حرکاتـيني يؤنملنديرمک و خصوصيله نثريميزي دموْکراتيک ماهيته ييهلنديرمک و ادبي بير آخيما چئويرمهسيدير. نئجه کي، قوْجامان يازيچينين ادبي- بديعي تأثير گوجو بو گون ده دموْکراتيک نثره مراجعت ائدن يازيچيلاريميزي اؤز شعاعلاري آلتـينا آلير و جمعیتين حياتـي ايله علاقهدار مسلهلرين نئجه حل ائديلمهسيني، يازيچيلاريميزين اثرلرينده آيدينلاشديرير.
گنجعلي صباحينين ادبیات عالمينده آتديغي ايلک آدیملار، آذربايجان خلقينين ملی آزادليق حرکاتـي عرفهسينده اوْلوب، ياراديجيليغينين چيچکلنمه دؤرو ايسه، نهضتين مغلوبيتيندن سوْنرا باشلاميشدير. اوْ، اوزون مدت حبس و سورگونده قالسادا، هميشه خلق و وطن حقینده دوشونور، دوشوندوکلريني بديعي اثر سویهسينه قالديرماق آرزوسو ايله ياشايـير. تصادفي دئييل کي، يازديغي حکايه و ادبي تنقيدي مقالهلرينده ده، وطن ایدئیاللاري و خلقيميزين باشيندان کئچن قانلي- قادالي احوالاتـين، ديدرگين آذربايجانليلارين اجتماعي طالعينين و صنفلي جمعیتده ياشايان يوْخسول انسانين اجتماعي عدالت اوغروندا آپارديغي مبارزهنين شاهدي اوْلوروق. يازيچينين اثرلرينين اساس موضوعسو آذربايجان خلقينين کئچيرتديگي آغير تاريخي آنلاري و ياشاديغي عذابلي و اشکنجهلي حياتـي اوْلموشدور.
حکايهچيليک
قوْجامان اديبين حکايه ساحهسيندهکي قلم محصوللاري، “قارتال” و “حيات فاجعهلريندن” آدلي کتابلاريندا بير يئره توْپلانيبدير.
“قارتال” کتابينا: “قارتال”، قوْجاليقدا يوْرغاليق”، گل دستهسي”، “آنا قلبي”، “عارسيز قافار”، “کیفلي”، “اؤز آراميزدا قالسين”، “حيات آجيليقلاريندان” و “اوشاق اوسته ساواش” حکايهلري داخلدير. بوتون بو حکايهلرده، يازيچینين عمده موضوعلاري: انسان ياشايـيشي، آذربايجان قاديني و آنا سيماسي، اجتماعي محرومیتلر و سيخينتـيلار و ان مهمی، فئوْداليسم قورولوشونون اخلاقي، اجتماعي و مدني کيفيتلريدير.
قارتال مجموعهسيندهکي حکايهلرين بديعي فضاسي ائله جانلي، قهرمانلارين اجتماعي مناسبتلري ائله دوْلغون، ايکي قطبلي جمعیتين اخلاقي آنلاملاري، کندلردن شهره اوز قوْيان يوْخسول عائلهلرين عذابلي معيشتينين بديعي تصويري ائله اينانديريجي و تأثير ائديجيدير کي، اوْخوجو سانکي اؤزو اوْ حادثه لري گؤروب و ياشاميشدير. بو حکايهلرين اساس مزيتي و يوکسک ادبي دگري اوْنلارداکي طبيعي داورانيش، اجتماعي تيپلر و جانلي و دوْلغون ديالوْقلاردير. بو کيفيتلر گنجعلي صباحينين اجتماعي گئرچکليک صنعت اسلوبوندا باجاريقلي بير يازيچي اوْلدوغونو گؤسترير.
“قارتال” حکايهسي آذربايجان کندلي قادينينين فداکارليغي و انساني دويغولارينين ترنّمی ايله ياناشي، فئوْدال عائلهسينين اخلاقي دوشگونلوکلرينين، صنفلي جمعیتده انسانليق دگرلرينه خوْر باخيلماسينين و اجتماعي فلاکتين بديعي تجسّمی دور.
“قوْجاليقدا يوْرغاليق” حکايهسينده، يازيچي اؤزونو بازار حجرهسينده امانتدار بير انسان کيمي تانيتديرماغا چاليشان «حاجي فرج»ين سيماسيندا، اوْ کيميلرين ايچري چيرکينليکلريني و جيليز حسلريني افشا ائدير و ياراتديغي تيپين فيريلداقچي بير عنصر اوْلدوغونو و يوْخسول عائلهلرين يوْخسوللوغوندان وار- دولتي اعتباريله سوءاستفاده ائتمهسيني، گيزلي طنز ديلي ايله قامچيلايـير.
کيچيک حجملي “گل دستهسي” حکايهسي گنجعلينين اؤز باشينا گلن و اوْلموش بير حادثه دير. يازيچي لْرستانين “قلعه مظفر” کندينده سورگونده اوْلارکن، فئوْداليزم قورولوشونون تانيديغي و گؤردويو سيماسينا، اوْردا دا شاهد اوْلور. کيچيک ياشلي قوللوقچو و خانيم آراسيندا اوْلان مناسبتين نئجه ده عدالتسيز اوْلدوغونو و زحمت آداملارينين قديربيلنليک کيمي انساني بير سجيهيه مالک اوْلدوغونو، بديعي شکيلده نمایش ائتديرير و صنفلي قورولوشدا حکم سورن عدالتسيزليک عليهينه جمعیتين ناموسلو، زحمتکش آداملارینين اعتراض و غضبلريني هايقيرير.
مجموعهده “عارسيز قافار”، “کیفلي”و “اؤز آراميزدا قالسين” کيمي حکايهلرده، يازيچي موضوع اعتباريله ياراديجيليق اسلوبونا صادق قالماقلا برابر، دئيم طرزينه چئويکليک، الوانليق و شيرينليک باغيشلاياراق، يازيچيليغينين باشقا بير يؤنو ايله اوْخوجوسونو تانيش ائدير؛ اوْ دا قوْجامان اديبين اؤزونه مخصوص طنز ديليدير. يازيچينين بير چوْخ اثرلرينده گيزلي بير طنزين ايزيني و داديني دويماق اوْلار، آنجاق بو حکايهلرده، بو ايزلر داها جيغيرلانير و يازيچييا مخصوص بير سجييه داشيير. بو اؤزلليک، گنجعلي ياراديجيليغيندا محتوا و قاليبين بير- بيريني تاماملاماسيندا داها قاباريق شکيلده گؤزه چارپير.
گنجعلينين بير چوْخ اثرلرينين قهرماني اوْنون شخصا” اؤزو و موضوعسو ايسه ياشاييشيندان دوْغان بديعي حادثه لردن عبارتدير کي، بونلار اوْنون قلمينده بديعيلشير و شخصيليکدن چيخاراق، عموم خلق سجيهسي داشيـير.
“قارتال” مجموعهسينده “حيات آجيليقلاريندان” عنوانلي حکايه، بلکه ده قوْجامان اديبين ان آغير گونلرينين بديعي ايفادهسي کيميدير. گنجعلي معلم بو حکايهده آغريلي- آجيلي گونلرده داياغي سايـيلان “حبيبه”خانيمين اؤلوم آنلاريلا برابر، قيرخينجي اوْن ايلليگين باشلانيش چاغلاريندا جمعیتدهکي اجتماعي دگرلرين پوْزولماسيني و پولون، حياتـين بوتون ساحهلرينده آت اوْيناتماسيني اوْخوجوسونا چاتديرا بيلميشدير.
“قارتال” مجموعهسينين سوْن حکايهسي “اوشاق اوسته ساواش” آدلانير. بو کيچيک حکايهده يازيچي مدرک بابالارين کلاملاريندان و خلقين سؤز خزينهسيندن فايدالاناراق، آتالار سؤزونون بؤيوکلوگونو بير کيچيک بديعي اثرده اوْخوجوسونا گؤستره بيلميشدير.
گنجعلي صباحينين ايکينجي حکايهلر مجموعهسي “حيات فاجعهلريندن” آدلانير. بو کتابدا قوْجامان اديبين “حيات فاجعهلريندن”، “خائن”، “اوْوچو” و “شرفلي اؤلوم” کيمي هم ادبي- بديعي جهتدن و هم ده حجم اعتباريله، ان سانباللي اثرلري داخل ائديليبدير.
1329- نجي ايلده يازيلميش “حيات فاجعهلريندن” آدلي اوزون حکايه، ارباب- رعيتليک قورولوشونون تؤرتديگي فاجعهلردن و خلقين دموْکراتيک ایدئیاللار اوغروندا آپارديغي مبارزهدن بحث ائدير. يازيچينين ياراتديغي بديعي فضالاردا، آذربايجان کندلرينده حکم سورن ابتدايي حيات طرزي، دؤزولمز ياشايـيش شرايطي و خلقين اربابلار طرفيندن نئجه تحقير اوْلونماسي و زحمت آداملاري امکلرينين تالانماسي، چوْخ گؤزل صورتده بديعي ايفادهسيني تاپير. ظلمت دونياسي طبيعي بوْيالارلا تقديم اوْلور و قارانليقلار عالميندن آيدين افقلره و ايشيق دونيايا چکيلن حيات يوْلو نشان وئريلير.
حکايهده يارانان تيپلر، مولفين ان باشليجا صنعت اوغورلاريندان حساب ائديلير. ايکي قطبلي جمعیتين نمايندهلريني تمثيل ائدن قدرت و چنگيزخان، يازيچينين خلق ائتديگي برجسته تيپلردير. تحقير اوْلونان آذربايجان رعييتينين تمثالي قدرتده و زوْراکيليق، ظلم و فئوْدال صنفينين نمايندهسي چنگيزخان سيماسيندا.
ملکدارلار نمايندهسي چنگيزخان، چوْخ اختيارلي آدام کيمي تقديم اوْلونور. قانون، ژاندارما، دولت، ادارهلر و قورولوشون بوتون قايناقلاري اوْنون خدمتيندهدير. چنگيزخانين، رعيتلري تحقير ائتمک، حبسه آلماق، خرمنلريني داشيماق، ائلهجه ده اوْنلارين ناموسلارينا خوْر باخماق امکاني واردير؛ آنجاق بو امکانلارا باخماياراق، چنگيزخان معنوي جهتدن شکست، يوْخسول و قوْرخاقدير. ياخالانان وقت، “مني اؤلدورمه، آماندير، آنلاماميشام، غلط ائلهميشم” – دئيه، قدرته يالوارير. اؤزوندن گوجلولر قارشيسيندا سيچانا دؤنن بو تيپ، اؤزوندن عاجزلرينين قاباغيندا يـيرتـيجي قورد کيمي اوْلور. عکسينه، يازيچي، قدرت تيپيينده، قارانليقلار عالمينده اينام، صداقت، پاکليق و ايگيدليک سيمبوْلو اوْلان آذربايجانين غيرتلي اوْغلو صورتيني يارادير. اوْ، ساده کندليدير، لاکين بوتون قوّهسيله قارشيسينا چيخان چنگيزخانلا پنجهلشمکدن ال چکمير وْ قوْرخمور. هر آديمدا چنگيزخانين اوستونه شيغييـير. فقط اؤزباشينا قانونلار، اوْنو زنجيرلهييب، حبسخانالار کنجینه آتديقدان سوْنرا، اوستونلوک چنگيزخان طرفه کئچير. لاکين بو دا ظاهري اوستونلوک اوْلور. چونکي قدرت حبسده اوْلاندادا معنوي و انساني کيفيتلرينه گؤره اوستونلوک قازانميشدير.
گنجعلي صباحينين بو اوزون حکايهسي، مولفين ياراتديغي اثرلر سيراسيندا اؤزونه باشليجا موقع آلان بير اثردير. اثرين خصوصي کيفيتي اوْنون صميمي ديلي، فضالارين ياراتديغي دوْغماليق و عاطفه يوکلو تصويرلر، شخصييتلرين طبيعيليگي، موضوعون عينيليگي و ان باشليجاسي، يازيچينين ياراديجيليق قدرتي اوْلموشدور. حکايهني اوْخودوقدان سوْنرا، اوْخوجو اوزون مدت اؤزونو حکايهده يارانان بديعي فضالاردان آيـيرا بيلمير.
اوستاد گنجعلي صباحينين اثرلري سيراسيندا اؤزونه مخصوص دگر قازانان، “خائن” حکايهسيدير. بو اؤزلليک اوْندان يارانير کي، يازيچي بو اثرينده باجاريغيني و صنعتکارليق قابيليتيني، مهم بير تاريخي حادثه نين بديعي ديلده ايفاده ائتمهسينده اوزه چکير. حکايهده اوْخوجو، واقعي بير سیاسی و تاريخي حادثه نين گئديشاتـيني و بو حادثه ده روْل اوْينايان سیاسی اويونچولارين داورانيشيلا تانيش اوْلور. بديعي ديلده تصوير اوْلونان بو تاريخي دؤر، ايران چرچيوهسينده گئدن ملی استقلال حرکاتـينين آغلي- قارالي ادبي سنديدير. امپرياليستلرين ياراتديغي 28 موْرداد کودتاسي و اوْندان سوْنرا قورولان دار آغاجلاري و اعدام ميدانلاري، خلقين يادداشيندان هئچ وقت سيلينمهين خاطرهيه چئوريليب. عيني حالدا، اوْتوزونجو اوْن ايلليگين بيرينجي ايلينده ايران سویهسينده گئدن ملی استقلال و آزادليق حرکاتـي و بو حرکتين نتيجهسينده قولدور شاهين اؤلکهدن قاچماسي، ايران خلقلارينين سیاسی مبارزهسينده، ياددان چيخمايان نايلييتلردندير. بو نايلييت و مقبولیتي، مولف چوْخ بديعي ديلده “خائن” حکايهسينده اوْخوجوسونا چاتديرا بيليبدير.
اوستاد گنجعلي صباحينين حکايهلري ايچريسينده، “حيات فاجعهلريندن” ، “خائن” و “شرفلي اؤلوم” حکايهلري، ادبي اوچلوک ماهيتي داشيـير. اوْنا گؤره کي، هر اوچ حکايهنين اساس موضوعسو خلقين مبارزهسي و باشليجا قهرماني خلقدير. سانکي يازيچي ايران و آذربايجان خلقلرينين مبارزه تاريخيني اوچ بؤلومده وئرير و ياخود بو تاريخين اوچ قاتـيني آچير. بيرينجي اثرده خلقين فئوْداليزمه قارشي مبارزهسيني گؤسترير، ايکينجي حکايهده استثمارچي حاکم صنفلرين باشچيسي، اؤز حکمرانليق خاطرينه خلقي امپرياليستلره ساتان خائن شاهين اوزوندن پرده گؤتورور و اوچونجوسو- “شرفلي اؤلوم” حکايهسينده خلقين قدار و ظولمکارلارلا مبارزهسينده اؤلومله اوز- اوزه دايانميش و باشي اوجاليقلا شرفلي اؤلومو، شرفسيز ياشاماقدان اوستون توتان، آذربايجانلي بير قهرمان دؤيوشچونون معنوي اوستونلويوندن و دوشمانلا باريشمامازليغيندان دانيشير. “شرفلي اؤلوم” حکايهسي، گنجعلينين ادبي اوچلويونون موضوع اعتباريله پارلاق اوستونلويودور.
اوستادين “حيات فاجعهلريندن” عنوانلي حکايهلر مجموعهسينه بير حکايه ده داخلدير. اوْ دا يازيچينين دوْستی «حسين جاويد»ين خاطرهلري اساسيندا يازيلان “اوْوچو” حکايهسيدير. بو حکايهده ده مولفي ماراقلانديران، خاطرهنين انساني موضوعسودور و بو غايه، گنجعلينين باشقا اثرلرينده اوْلدوغو کيمي، “اوْوچو” حکايهسينده ده اؤز اوْخوجوسويلا عيني و عاطفي مناسبت قورا بيلير.
ادبیاتشناسليق
قوْجامان اديبيميز اوستاد گنجعلي صباحي تکجه حکايه ساحهسينده ادبي جريانين سيماسيني معيّنلشديرن يازيچي يوْخ، بلکه ادبیاتشناسليق ساحهسيندهده تأثير ائديجي صنعتکارلاردان اوْلوب و اغراقسيز دئمک اوْلار کي، حکايه کيمي بو ساحهدهده اوْ جنوب ادبیاتيندا ايرهلي سورولن ادبي- تنقيد نظريهلرينين اساسيني قوْيان اوْلوبدور.
اوستادين “شعريميز زامانلا آديملايـير” کتابيندا توْپلانميش مقالهلر، گونئي آذربايجان شاعر و يازيچيلاريندان سهند، ساهر، محزون، هاشيم ترلان و سؤنمز کيمي سؤز اوستالارينين ياراديجيليقلارينا حصر ائديلميشدير. بو جهتدن اوستادين «شعريميز زامانلا آدديملايـير» کتابيندا خلق شاعرلري سهند و ساهر ياراديجيليغينا بير باخيش، محزونون حيات و ياراديجيليغي، سؤنمزين آغير ايللر و عيسانين سوْن شامي کتابلارينا بير نظر و هاشم ترلان شعري حقینده يازيلان مبارز شاعر مقالهلري، جنوب ادبیاتشناسليغيندا خصوصي علمي- ادبي دگره مالکدير. اوستادين اؤلمز اديب جليل محمدقليزادهنين “آنامين کتابي” درام اثرينين و خلق شاعري صمد وورغونون “آيگون” پوْئماسينين تحليلينه حصر ائتدييي “ادبیاتين اجتماعي حياتدا تأثيري” آدلي مقالهسي ده چوْخ دگرلي ادبي تنقيددير. بو کتابدا، يازيچينين کلاسيکلريميزه قارشي توتدوغو صنعتکارليق موقعي ده، اوْخوجولاريني خصوصيله راضي سالير.
فيلولوگيا علملري نامزدي صابر اميروف دئيير: “نثر معاصر طلبلره جواب وئره بيلمک اوچون، مرکّب و چوْخ شاخهلي حادثه لر عالمينه باش وورمالي، اجتماعي ترقّييه خدمت ائده بيلهجک کيفيتلري اوزه چيخارمالي، صنعتکارليغين چوْخ چالارلي، مين بير رنگ و بوْيالي سرلرينه ييهلنمهليدير. يالنيز يوکسک ایدئیالين صنعتکار زحمتي ايله، صنعتکارليق سرلري ايله وحدتينين گؤزل بديعي اثر نمونهلري ياراداجاغينا اوميد باغلاماق اوْلار. جنوب حياتـيندا، جنوبون ادبي محيطينده بو طلبه زنگين و عوضسيز زمين واردير”.
دوْغرودان دا معاصر ادبیاتيميزين نثر قوْلونو نظرده توتاراق، اثرلرينده مختلف شاخهلي رئال حادثه لر عالمينه باش ووران، اجتماعي ترقّييه خدمت ائدن کيفيتلري بديعي ديلله اوزه چيخاران و صنعتين چوْخ چالارلي سرلرينه يييهلهنن شخص، گؤرکملي قوْجامان اديبيميز اوستاد گنجعلي صباحيدن باشقا، بيرينجي کيم اوْلا بيلر؟ هله ادبي محيطيميزين، نئچه- نئچه گنجعلي ياراتماغا، گنجعلي بسلمهيه زنگين و عوضسيز شرايطي واردير.
قايناقلار:
1- قارتال، گنجعلي صباحي، فرزانه نشرياتـي، تهران – 1357.
2- حيات فاجعهلريندن، گنجعلي صباحي، دنيا نشرياتـي، تهران – 1359.
3- شعريميز زامانلا آدديملايير، گنجعلي صباحي، دنيا نشرياتـي، تهران – 1360.
4- اؤتن گونلريم، گنجعلي صباحي، دنيا نشرياتـي، تهران – 1372.
5- جنوبي آذربايجان ملی- دموْکراتيک ادبیاتي، صابر اميروْف، باکي – 2000.
6- ايگيرمينجي عصر جنوبي آذربايجان ادبیاتيندا دموْکراتيک ایدئیاللار، مقالهلر مجموعهسي، باکي – 1990.
7- جنوبي آذربايجان ملی شعور، ويدادي مصطفایف، آلمان، 1998.
آذرآنلاين
، بیر میللتین سسی
http://www.baybak.com
بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.11007.baybak.com/120.azr
یازینین اینترنت آدرسی
گوروش کاپانیبدی